Włochy wypowiadają trójprzymierze

4 maja 1915 roku włoski ambasador w Wiedniu, książę Giuseppe Avarna, przekazał austro-węgierskiemu ministrowi spraw zagranicznych, baronowi Istvánowi Buriánowi, notę swojego rządu. Włochy oświadczały w niej, że uważają swój sojusz z Austro-Węgrami za zerwany. Instrukcję w tej sprawie minister spraw zagranicznych Sidney Sonnino wysłał z Rzymu dzień wcześniej, dlatego część opracowań, a także polska Wikipedia, podaje jako datę wypowiedzenia trójprzymierza 3 maja. Sam rząd włoski w późniejszej deklaracji wojennej pisał, że powody tej decyzji zakomunikowano Wiedniowi 4 maja.

Treść noty

Rzym uzasadniał swój krok tak samo jak w sierpniu 1914 roku, gdy ogłaszał neutralność. Austro-Węgry zaatakowały Serbię bez porozumienia z sojusznikiem i bez względu na jego interesy, a więc same złamały traktat, który kazał obu państwom uzgadniać wszelkie zmiany na Bałkanach. Wielomiesięczne rokowania o rekompensatach dla Włoch, prowadzone od grudnia 1914 roku, nie przyniosły rezultatu, bo propozycje Wiednia były zdaniem Rzymu zbyt skromne. Włochy wycofywały więc wszystkie swoje dotychczasowe propozycje, oświadczały, że traktat sojuszniczy z Austro-Węgrami jest odtąd nieważny i pozbawiony skutków, i ogłaszały, że odzyskują pełną swobodę działania.

Nota dotyczyła tylko Austro-Węgier. Trójprzymierze, zawarte w 1882 roku i ostatni raz odnowione w grudniu 1912 roku, łączyło Włochy także z Niemcami, ale Rzym nie wypowiedział wojny Berlinowi i chciał, na ile się da, uniknąć z nim otwartego konfliktu. Rząd niemiecki został jedynie powiadomiony o kroku podjętym w Wiedniu. Burián był zaskoczony. Uważał, że rozmowy, w których Wiedeń stopniowo zgadzał się na coraz większe ustępstwa, zmierzają ku porozumieniu.

Tajna decyzja

O tym, dlaczego Rzym zerwał rokowania właśnie teraz, wiedziało niewielu. 26 kwietnia Włochy podpisały w Londynie tajny układ z Ententą i zobowiązały się przystąpić do wojny w ciągu miesiąca. Wypowiedzenie sojuszu było pierwszym krokiem na tej drodze. Rząd nie ogłosił go jednak publicznie. Większość posłów, skupiona wokół byłego premiera Giovanniego Giolittiego, nadal opowiadała się za neutralnością, a parlament miał zebrać się dopiero 20 maja. Według części źródeł wiadomość o wypowiedzeniu sojuszu przedostała się do prasy kilka dni później. Oficjalnie dokumenty przedstawił parlamentowi Sonnino 20 maja, w tak zwanej Zielonej Księdze.

Napięcie we Włoszech rosło z każdym dniem. 5 maja w Quarto pod Genuą, skąd dokładnie 55 lat wcześniej wyruszyła na Sycylię wyprawa Garibaldiego, poeta Gabriele D’Annunzio wygłosił przed tłumem liczonym na około 20 tysięcy osób płomienną mowę wzywającą do wojny. Austro-Węgry, naciskane przez Niemcy, w kolejnych dniach złożyły nowe, dalej idące propozycje ustępstw, a były kanclerz Niemiec Bernhard von Bülow, ambasador w Rzymie, liczył, że neutraliści zdołają jeszcze powstrzymać rząd. 9 maja do stolicy przyjechał Giolitti. W połowie miesiąca Włochy przeżyły ostry kryzys polityczny, a 23 maja wypowiedziały wojnę Austro-Węgrom.