Rosjanie zajmują Wan

19 maja 1915 roku do Wanu nad jeziorem Wan zaczęły wkraczać wojska rosyjskie. Nie musiały o miasto walczyć. Wojska osmańskie gubernatora Cevdeta Beja, które od 20 kwietnia oblegały ormiańskie dzielnice, wycofały się w nocy z 16 na 17 maja, a 17 maja Ormianie opanowali całe miasto. Wejście Rosjan zamykało obronę Wanu, jedyny duży przypadek udanego oporu Ormian wiosną 1915 roku. Brytyjska chronologia wojny zapisała ten dzień jako zdobycie Wanu przez Rosjan i odsiecz dla ormiańskiej załogi.

Pierwsi byli ochotnicy

Rosyjskie dowództwo zaplanowało marsz na Wan już w kwietniu. Od strony Bajazytu szła kolumna generała Truchina z brygadą Kozaków zabajkalskich i ormiańskimi drużynami ochotniczymi, a z perskiego Azerbejdżanu, po zwycięstwie pod Dilmanem, oddziały generała Nazarbekowa. W awangardzie szli ormiańscy ochotnicy, w części uciekinierzy z tureckiej Armenii, którzy po wybuchu wojny stanęli po stronie Rosji.

Według amerykańskiego lekarza misyjnego Clarence’a Usshera, który przeżył oblężenie w mieście, czołowe oddziały ochotników weszły do Wanu we wtorek 18 maja po południu, sześć godzin przed głównymi siłami. Spodziewali się, że będą musieli przełamać oblężenie, i byli zaskoczeni, zastając miasto w rękach Ormian. W środę i czwartek, 19 i 20 maja, do Wanu wmaszerowały oddziały rosyjskie. Ussher wspominał, jak bardzo mieszkańcy, którzy przez cztery tygodnie spodziewali się śmierci, cieszyli się na widok rosyjskich żołnierzy. Na uroczystym przyjęciu dowodzący nimi generał Nikołajew otrzymał klucze do cytadeli i miasta.

Daty te różnią się w źródłach. Relacje świadków z Wanu, na których opiera się też brytyjska chronologia, mówią o 18–20 maja. Klasyczna historia wojen na pograniczu kaukaskim autorstwa W.E.D. Allena i Pawła Muratowa datuje wejście kolumny Truchina dopiero na 31 maja. Część opracowań podaje jeszcze inne dni, między innymi 23 maja.

Ormiański Wan

Po raz pierwszy od stuleci Ormianie z Wanu mogli rządzić się sami. Rosyjskie dowództwo zatwierdziło zarząd utworzony w czasie oblężenia, a przywódca obrony z Armeńskiej Federacji Rewolucyjnej, Aram Manukian, został gubernatorem wilajetu. W pierwszych dniach po wyjściu Turków nie obyło się bez zemsty. Ussher pisał, że Ormianie palili i grabili domy muzułmanów, a ukrywających się tureckich mężczyzn zabijali. Kobiety i dzieci oszczędzano, a misja amerykańska przyjęła pod swój dach także tureckich uciekinierów.

Dopiero teraz można było zobaczyć skalę zbrodni popełnionych w okolicy. Rosjanie znajdowali wsie pełne ciał i rzeki pełne zwłok. Według relacji przekazanej przez Usshera rosyjskie oddziały spaliły ciała około 55 tysięcy zabitych w wilajecie. Liczba ta jest niepewna, ale pokazuje, co działo się w czasie oblężenia poza murami miasta.

Krótka wolność

Halil Bej, który po klęsce w Persji wycofywał się na południe od jeziora, ominął Wan i odszedł w stronę Bitlisu, a za nim podążyły oddziały Cevdeta. Rosyjskie panowanie nad Wanem trwało jednak krótko. Gdy w lipcu Turcy przeszli do natarcia na północ od jeziora, Rosjanie postanowili wycofać się z tego rejonu, a wraz z nimi uciekły na Zakaukazie dziesiątki tysięcy Ormian.