Syberyjska deklaracja niepodległości

4 lipca 1918 roku w Omsku Tymczasowy Rząd Syberyjski przyjął „Deklarację o państwowej samodzielności Syberii”. Podpisali ją przewodniczący rady ministrów i zarazem minister spraw zagranicznych Piotr Wołogodski oraz ministrowie Władimir Krutowski, Grigorij Patuszynski, Iwan Michajłow i Michaił Szatiłow. Rząd ogłaszał, że odtąd tylko on, wraz z Syberyjską Dumą Obwodową, odpowiada za losy Syberii, proklamował pełną swobodę niezależnych stosunków z obcymi państwami i zastrzegał, że żadna inna władza nie może działać na terytorium Syberii ani zaciągać zobowiązań w jej imieniu. Tego samego dnia uznał wszystkie dekrety Rady Komisarzy Ludowych i miejscowych rad za nieważne. W historii Syberii akt ten nazywany jest często deklaracją niepodległości.

Rząd z Omska

Rząd Wołogodskiego był bardzo młody. Gdy bunt Korpusu Czechosłowackiego obalił władzę bolszewików na Syberii, a w czerwcu Czechosłowacy i rosyjscy antybolszewicy opanowali Omsk, do miasta przeniósł się podziemny Zachodniosyberyjski Komisariat. 30 czerwca ogłoszono powstanie nowej rady ministrów. Swój mandat wywodziła ona z Syberyjskiej Dumy Obwodowej, regionalnego przedstawicielstwa zwołanego do Tomska po rewolucji październikowej i rozpędzonego przez bolszewików na początku 1918 roku. Część deputowanych zdążyła wtedy wybrać na tajnym posiedzeniu rząd z eserowcem Piotrem Derberem na czele. Derber wyjechał do Harbinu, a ministrowie, którzy zostali na Syberii, teraz przejęli władzę w Omsku.

Deklaracja uzasadniała krok tym, że „państwowość rosyjska jako taka już nie istnieje”, bo znaczną część terytorium Rosji zajęły państwa centralne, a resztę opanowali „uzurpatorzy władzy ludu”, bolszewicy. Zawierała jednak ważne zastrzeżenie. Rząd oświadczał „nie mniej uroczyście”, że nie uważa Syberii za oderwaną na zawsze od ziem tworzących państwo rosyjskie i że wszystkie jego wysiłki mają służyć odbudowie państwowości rosyjskiej. O przyszłych stosunkach Syberii z europejską Rosją miały zdecydować Ogólnosyberyjskie i Ogólnorosyjskie Zgromadzenie Ustawodawcze. Georgij Gins, kierujący kancelarią rady ministrów, pisał później, że separatyzmu w deklaracji nie było, a do jej szybkiego ogłoszenia parł przede wszystkim Michaił Gołowaczow z ministerstwa spraw zagranicznych, chcąc uzasadnić istnienie swojego urzędu.

Regionaliści i rywale

Deklaracja nawiązywała do długiej tradycji syberyjskiego regionalizmu, ruchu, którego duchowym ojcem był podróżnik i etnograf Grigorij Potanin. W latach 60. XIX wieku Potanin i jego przyjaciele głosili, że Syberia jest wyzyskiwaną kolonią Rosji, i trafili za to przed sąd w procesie tak zwanych separatystów syberyjskich. Po rewolucji lutowej regionaliści domagali się szerokiej autonomii, a w grudniu 1917 roku zjazd w Tomsku ogłosił autonomię Syberii. Rząd syberyjski posługiwał się biało-zieloną flagą, której barwy symbolizowały śnieg i tajgę.

Omski akt był wymierzony także w rywali. Grupa Derbera, która pod ochroną Czechosłowaków osiadła we Władywostoku, 29 czerwca przemianowała się na Tymczasowy Rząd Autonomicznej Syberii i na początku lipca sama ogłosiła, że przejmuje władzę centralną na Syberii. Na zachodzie, w Samarze, działał eserowski Komucz, który powoływał się na mandat rozpędzonej Konstytuanty i rościł sobie prawo do władzy w całej Rosji.

Co dalej

Brytyjska chronologia wojny podaje, że 6 lipca deklarację unieważniono. Dokumenty rządu omskiego tego nie potwierdzają. Rada ministrów obradowała tego dnia m.in. nad zwołaniem Dumy Obwodowej i przyjęła przepisy o nowym sądownictwie, a 7 lipca wydała odezwę do wszystkich ludów Syberii, gwarantującą im pełnię praw obywatelskich, politycznych i narodowych. Deklarację opublikowano w oficjalnym zbiorze ustaw rządu 18 lipca. Według Ginsa nikt nie zwrócił na nią uwagi, na jaką zasługiwałyby narodziny nowego państwa, „i samo to państwo znikło równie niepostrzeżenie, jak się pojawiło”. Formalnie deklaracja obowiązywała do 3 listopada 1918 roku, gdy Tymczasowy Rząd Syberyjski przekazał władzę utworzonemu w Ufie Ogólnorosyjskiemu Rządowi Tymczasowemu, a kilkanaście dni później władzę w Omsku przejął admirał Aleksandr Kołczak.