Talat Pasza wielkim wezyrem

4 lutego 1917 roku sułtan Mehmed V mianował wielkim wezyrem, czyli szefem rządu Imperium Osmańskiego, dotychczasowego ministra spraw wewnętrznych Mehmeda Talata. Dzień wcześniej, 3 lutego, ustąpił Said Halim Pasza, który kierował rządem od czerwca 1913 roku. Oficjalnie podał się do dymisji z powodów zdrowotnych. Talat zachował przy tym ministerstwo spraw wewnętrznych. Wraz z nową godnością otrzymał rangę wezyra, a z nią tytuł paszy. Dotąd znany jako Talat Bej, odtąd był Talatem Paszą. Według historyków był pierwszym posłem do parlamentu, który został wielkim wezyrem w dziejach państwa osmańskiego.

Koniec rządów figuranta

Said Halim, wnuk Muhammada Alego, twórcy dynastii panującej w Egipcie, objął urząd po zamachu na wielkiego wezyra Mahmuda Şevketa Paszę w 1913 roku, gdy władzę w państwie przejął Komitet Jedności i Postępu. To on w sierpniu 1914 roku podpisał tajny sojusz z Niemcami, choć z częścią ministrów długo opowiadał się za neutralnością. Gdy jesienią flota osmańska bez jego wiedzy zaatakowała rosyjskie porty, według części relacji chciał ustąpić, ale pozostał na stanowisku na prośbę sułtana. W październiku 1915 roku oddał ministerstwo spraw zagranicznych Halilowi (Menteşe). Z biegiem wojny coraz bardziej spychali go na bok Talat i minister wojny Enver Pasza, a jego urzędowanie przerwały ciągłe spory z kierownictwem komitetu. Prawdziwa władza od dawna leżała gdzie indziej, a dymisja Saida Halima tylko to usankcjonowała.

Nowy rząd składał się wyłącznie z ludzi komitetu i był jednym z najmniejszych gabinetów wojennych tamtych lat. Enver zachował ministerstwo wojny i stanowisko szefa sztabu generalnego, ministrem spraw zagranicznych został Ahmed Nesimi, a Halil objął ministerstwo sprawiedliwości. Przez pierwsze dni Talat kierował też finansami, które 10 lutego przejął Mehmed Cavid. Talat był zarazem przewodniczącym partii, więc w jego rękach zbiegły się kierownictwo rządu i komitetu. Historycy różnie opisują układ sił: szwajcarski badacz Hans-Lukas Kieser uważa, że Talat był w latach wojny faktycznym dyktatorem imperium, zwłaszcza od objęcia urzędu wielkiego wezyra, a holenderski historyk Erik-Jan Zürcher widzi raczej dwuwładzę, w której Talat kierował administracją cywilną, a Enver wojskiem.

Architekt deportacji

Na czele rządu stanął człowiek, którego historycy nazywają głównym architektem ludobójstwa Ormian. Jako minister spraw wewnętrznych Talat kierował od wiosny 1915 roku deportacjami, które przerodziły się w masowe mordy. To z jego rozkazu 24 kwietnia 1915 roku aresztowano ormiańską elitę w Konstantynopolu, a jego ministerstwo nadzorowało wysiedlenia, a później także pędzenie ocalałych przez obozy nad Eufratem, gdzie w 1916 roku dziesiątki tysięcy z nich zamordowano. Odpowiadał też za wysiedlenia innych grup ludności, w tym Greków z wybrzeży Anatolii. Objęcie przez niego najwyższego urzędu w państwie zakończyło budowę systemu, w którym jedna partia sprawowała pełnię władzy.

Talat Pasza pozostał wielkim wezyrem do października 1918 roku, gdy w obliczu klęski podał się do dymisji. Na początku listopada uciekł z kraju razem z innymi przywódcami komitetu. Osmański sąd wojskowy skazał go zaocznie na śmierć, między innymi za organizowanie masakr, a 15 marca 1921 roku w Berlinie zastrzelił go Ormianin Soghomon Tehlirian.