Talat Pasza

Mehmed Talat, znany jako Talat Pasza (w zachodniej pisowni także Talat), był najważniejszym cywilnym przywódcą Imperium Osmańskiego w czasie wielkiej wojny. Razem z ministrem wojny Enverem Paszą i ministrem marynarki Dżemalem Paszą tworzył triumwirat młodoturków, który od 1913 roku rządził państwem w imieniu Komitetu Jedności i Postępu. Jako minister spraw wewnętrznych kierował od wiosny 1915 roku deportacjami Ormian, które przerodziły się w ludobójstwo, i historycy uznają go za głównego organizatora tej zbrodni. W lutym 1917 roku został wielkim wezyrem. W Brześciu Litewskim odzyskał dla imperium ziemie utracone na rzecz Rosji w 1878 roku, ale jesienią 1918 roku musiał przyznać się do klęski. Uciekł do Niemiec, sąd w Konstantynopolu skazał go zaocznie na śmierć, a w 1921 roku w Berlinie zastrzelił go Ormianin, który stracił rodzinę w czasie deportacji.

Przed wojną

Urodził się w 1874 roku, według najczęściej podawanej daty 1 września, w Kyrdżali w Rumelii, dziś w Bułgarii, w skromnej rodzinie muzułmańskiej. Jego ojciec był kadim, sędzią szariackim. Gdy w czasie wojny z Rosją w latach 1877–1878 Rosjanie zajęli jego strony, rodzina uciekła do Konstantynopola. Biografowie widzą w tym doświadczeniu jedno ze źródeł jego żarliwego nacjonalizmu. Nie ukończył szkoły i został urzędnikiem telegrafu w Adrianopolu. Za działalność w tajnych organizacjach przeciwnych samowładztwu sułtana Abdülhamida II trafił do więzienia, a potem na zesłanie do Salonik, gdzie pracował na poczcie. Tam w 1906 roku współtworzył tajny komitet, który w następnym roku połączył się z paryskim Komitetem Jedności i Postępu. Zjednał dla sprawy wielu młodych oficerów III Armii, wśród nich Envera.

Po rewolucji młodotureckiej w lipcu 1908 roku Talat został posłem z Adrianopola, a w 1909 roku ministrem spraw wewnętrznych. Szybko stał się faktycznym przywódcą komitetu, którego program przesuwał się od współpracy wszystkich narodów imperium ku tureckiemu nacjonalizmowi. W styczniu 1913 roku, w czasie przegranej wojny bałkańskiej, razem z Enverem przygotował zamach stanu, w którym obalono rząd gotowy oddać oblężony Adrianopol. Po zabójstwie wielkiego wezyra Mahmuda Şevketa Paszy w czerwcu tego roku komitet przejął pełnię władzy. Talat wrócił do ministerstwa spraw wewnętrznych i zachował je do 1918 roku. Już wiosną 1914 roku jego ludzie organizowali przymusowe wysiedlenia Greków z wybrzeży Morza Egejskiego.

Wojna

Talat należał do wąskiego grona przywódców, którzy 2 sierpnia 1914 roku zawarli tajny sojusz z Niemcami. Historycy różnie oceniają jego rolę: część uważa, że był ostrożniejszy od Envera i długo ważył szanse neutralności, a jego biograf Hans-Lukas Kieser widzi w nim współtwórcę kursu na wojnę. Po ataku floty na rosyjskie porty pod koniec października Talat poparł wojnę. Gdy minister finansów Mehmed Cavid na znak protestu ustąpił, Talat objął na pewien czas także jego resort. Wojna była dla komitetu okazją do zrzucenia zależności od mocarstw: rząd jednostronnie zniósł kapitulacje, czyli przywileje cudzoziemców, oraz zawiesił reformy w prowincjach wschodnich, które mocarstwa wymusiły na korzyść Ormian zaledwie kilka miesięcy wcześniej.

Klęska Envera pod Sarykamyszem zimą 1914/1915 roku i nieudany atak na Kanał Sueski przekreśliły nadzieje na szybkie zwycięstwo. W marcu 1915 roku flota sprzymierzonych zaatakowała Dardanele, a w kwietniu wylądowała na Gallipoli. W tej atmosferze zagrożenia przywódcy komitetu postanowili rozprawić się z Ormianami, których uznali za wewnętrznego wroga.

Ludobójstwo Ormian

Wieczorem 24 kwietnia 1915 roku z rozkazu Talata policja w Konstantynopolu aresztowała w pierwszej fali kilkaset osób z ormiańskiej elity: polityków, pisarzy, duchownych, lekarzy i kupców. Większość z nich zamordowano w kolejnych miesiącach. Latem aresztowano i zamordowano też dawnych politycznych sojuszników Talata, ormiańskich posłów Krikora Zohraba i Wartkesa Serengüliana. Deportacje z Cylicji trwały już od kilku tygodni, a pod koniec maja rząd przyjął tymczasową ustawę o deportacjach, która nadała im pozór prawa. Latem objęły one niemal wszystkie skupiska Ormian w Anatolii. Ministerstwo Talata wydawało rozkazy wysiedleń, kierowało kolumny na pustynię syryjską i nadzorowało obozy nad Eufratem, w których w 1916 roku wymordowano dziesiątki tysięcy ocalałych. Równolegle działała tajna Organizacja Specjalna, związana z kierownictwem komitetu, a urzędników, którzy odmawiali udziału w zbrodni, odwoływano, a niekiedy zabijano. Według relacji jego żony Talat miał w domu aparat telegraficzny, którym sam przesyłał polecenia.

Talat nie ukrywał celów tej polityki przed dyplomatami. Amerykański ambasador Henry Morgenthau zanotował, że w sierpniu 1915 roku minister oświadczył mu, iż polityka wobec Ormian jest przesądzona, a w Anatolii nie będzie ich nigdzie. Niemieccy dyplomaci przekazywali do Berlina jego słowa, że kwestia ormiańska „już nie istnieje”. Publicznie, na przykład w wywiadzie dla „Berliner Tageblatt” w 1916 roku, zrzucał winę na „złych urzędników”, którzy przekroczyli rozkazy. Mocarstwa Ententy już w maju 1915 roku ostrzegły, że pociągną członków rządu osmańskiego do osobistej odpowiedzialności.

Według większości szacunków historyków w latach 1915–1916 zginęło od około 600 tysięcy do ponad miliona Ormian, a strona ormiańska mówi o 1,5 miliona. Podobne represje dotknęły Asyryjczyków na wschodzie i Greków znad Morza Czarnego. Talat kierował też przymusowymi przesiedleniami Kurdów i osiedlaniem muzułmańskich uchodźców z Bałkanów na ziemiach po Ormianach. Ocalałe dokumenty jego ministerstwa, opublikowane w 2008 roku przez tureckiego dziennikarza Murata Bardakçıego, pokazują, że ministerstwo dokładnie liczyło deportowanych.

Wielki wezyr

4 lutego 1917 roku Talat został wielkim wezyrem, zachowując ministerstwo spraw wewnętrznych i przewodnictwo partii, i otrzymał tytuł paszy. Historycy spierają się, czy był odtąd faktycznym dyktatorem imperium, jak uważa Kieser, czy też dzielił władzę z Enverem, który kierował wojskiem, jak sądzi Erik-Jan Zürcher. Jego rząd przeprowadził kilka reform modernizacyjnych, między innymi nowe prawo rodzinne z 1917 roku, ale kraj był wyczerpany, a korupcja i spekulacja żywnością kwitły pod osłoną komitetu. Wiosną 1917 roku Talat pojechał do Niemiec, a imperium zerwało stosunki ze Stanami Zjednoczonymi. W marcu Brytyjczycy zajęli Bagdad, a w grudniu Jerozolimę. Wcześniej, we wrześniu, generał Mustafa Kemal ostrzegał go w raporcie, że kraj jest wyczerpany, a Niemcy traktują go jak kolonię. Po deklaracji Balfoura Talat nazwał ją w wywiadzie blagą i obiecywał Żydom spełnienie ich „uzasadnionych życzeń” pod władzą osmańską.

Upadek Rosji przyniósł Talatowi największy sukces. W styczniu 1918 roku przyjechał do Brześcia Litewskiego i w ustalonym porządku przewodniczył niektórym posiedzeniom konferencji. 9 lutego podpisał pokój z Ukrainą. Traktat z Rosją Radziecką z 3 marca, podpisany w imieniu imperium przez innych delegatów, przywracał Turcji Kars, Ardahan i Batum, utracone w 1878 roku. Wojska osmańskie zajęły Kars, w czerwcu imperium narzuciło traktaty w Batumi Armenii i Gruzji, a we wrześniu Armia Islamu zdobyła Baku, wbrew sprzeciwom Niemców. Talat próbował godzić ekspansję Envera na Kaukazie z interesami sojusznika, ale wiosna 1918 roku była już szczytem władzy komitetu.

Klęska i ucieczka

Latem nowy sułtan Mehmed VI, który wstąpił na tron w lipcu, chciał uwolnić się od wpływów komitetu. We wrześniu Talat pojechał do Berlina i wracając przez Sofię, dowiedział się, że Bułgaria prosi o rozejm. Po kapitulacji Bułgarii i klęsce pod Megiddo uznał, że rząd odpowiedzialny za wejście do wojny nie uzyska znośnych warunków. Jego gabinet zdecydował jeszcze o zwróceniu się do prezydenta Wilsona o pośrednictwo, a 8 października, według części opracowań dzień wcześniej, Talat podał się do dymisji. Pełnił obowiązki do nominacji Ahmeda İzzeta Paszy 14 października. Nowy rząd podpisał 30 października rozejm w Mudros.

1 listopada na ostatnim zjeździe komitetu Talat przyznał, że w wielu miejscach urzędnicy użyli siły „ponad potrzebę” i zginęli niewinni ludzie, ale przekonywał, że zbrodnie wyolbrzymiła prasa. Komitet postanowił się rozwiązać. Tej samej nocy, według części źródeł następnej, Talat razem z Enverem, Dżemalem i innymi przywódcami odpłynął z Konstantynopola na niemieckim okręcie. 10 listopada dotarł do Berlina.

Po wojnie

W Berlinie mieszkał pod przybranym nazwiskiem Ali Sai, a rząd niemiecki odmówił wydania go Turcji. W lipcu 1919 roku sąd wojenny w Konstantynopolu skazał go zaocznie na śmierć za wciągnięcie kraju do wojny i organizowanie masakr. Z emigracji utrzymywał kontakty z Mustafą Kemalem i ruchem narodowym w Anatolii. 15 marca 1921 roku na ulicy w Charlottenburgu zastrzelił go Soghomon Tehlirian, działacz partii Dasznakcutiun, który w czasie deportacji stracił rodzinę. Był to pierwszy zamach operacji „Nemezis”. Berliński sąd uniewinnił zamachowca w czerwcu 1921 roku, a proces, w którym zeznawali świadkowie deportacji i niemieccy oficerowie, w tym Otto Liman von Sanders, zwrócił uwagę świata na losy Ormian. Śledził go młody Rafał Lemkin, późniejszy twórca pojęcia ludobójstwa. W 1943 roku szczątki Talata przewieziono z Berlina do Stambułu i pochowano z honorami państwowymi.

Ocena

Wśród historyków zajmujących się ludobójstwem Ormian panuje zgoda, że Talat był jego głównym architektem. Taner Akçam, Raymond Kévorkian, Ronald Suny i Kieser, autor biografii zatytułowanej „Talat Pasha: ojciec nowoczesnej Turcji, architekt ludobójstwa”, różnią się w ocenie, kiedy zapadła decyzja o zagładzie i jaką rolę odegrały w niej wojenne porażki, ale nie co do jego odpowiedzialności. Kieser opisuje go jako polityka niezwykle zręcznego, czarującego w rozmowie, a zarazem bezwzględnego, który w imię ocalenia państwa uznał przemoc wobec bezbronnych za dopuszczalne narzędzie polityki.

Część tureckiej historiografii i opinii publicznej wciąż widzi w nim wielkiego męża stanu i rewolucjonistę, który ratował imperium przed rozbiorem i przygotował grunt pod republikę, a kwestionuje kwalifikację wydarzeń z lat 1915–1916 jako ludobójstwa. Turcja tej kwalifikacji nie uznaje, uznały ją natomiast liczne państwa, w tym Polska. Nawet krytycy jego roli w zbrodni przyznają, że był najzdolniejszym politykiem w kierownictwie młodoturków. Jego polityka doprowadziła jednak imperium do klęski, a narody, które w nim żyły, do katastrofy.