Umowa o granicy Ugandy i Konga

3 lutego 1915 roku w Londynie Wielka Brytania i Belgia podpisały umowę o granicy między swoimi posiadłościami w Afryce Wschodniej, na odcinku od wulkanu Sabinyo do działu wodnego między dorzeczami Konga i Nilu. Porozumienie zamykało trwające od dwóch dekad ustalenia granicy między brytyjskim Protektoratem Ugandy a Kongiem Belgijskim. Choć w Europie toczyła się wojna, a niemal cała Belgia była okupowana, sojusznicy znaleźli czas, by uporządkować sprawy sprzed lat.

Spuścizna Leopolda II

Początki sprawy sięgały umowy, którą Wielka Brytania zawarła w maju 1894 roku z królem Leopoldem II, władcą Wolnego Państwa Kongo. Wschodnią granicę jego posiadłości wyznaczono wtedy wzdłuż 30 południka aż do działu wodnego Konga i Nilu. Brytyjczycy wydzierżawili też królowi rozległe obszary w dorzeczu Nilu, z których faktycznie zajął on tylko enklawę Lado nad górnym Nilem. Kolejna umowa, z 1906 roku, ograniczyła tę dzierżawę do czasu jego panowania. Po śmierci Leopolda II w grudniu 1909 roku enklawa przeszła w czerwcu 1910 roku pod administrację Sudanu Anglo-Egipskiego. Kongo zachowało natomiast tak zwany pas Mahagi, wąski korytarz prowadzący od działu wodnego do zachodniego brzegu Jeziora Alberta, z portem Mahagi.

Ustalenia z 1910 roku

Linia biegnąca po południku słabo pasowała do ukształtowania terenu. W latach 1906–1908 mieszana komisja brytyjsko-kongijska sporządziła mapy pogranicza między górą Ngabua na południe od Jeziora Edwarda a rzeką Semliki, która płynie na północ, do Jeziora Alberta. W 1910 roku na konferencji w Brukseli Wielka Brytania, Belgia i Niemcy uzgodniły, że wulkan Sabinyo w masywie Wirunga będzie punktem styku Ugandy, Konga i Niemieckiej Afryki Wschodniej. Konferencja zakończyła się 14 maja 1910 roku podpisaniem umów dwustronnych.

Umowa brytyjsko-belgijska z tego dnia wytyczyła granicę od Sabinyo na północ. Ziemie na zachód od 30 południka, między Sabinyo a Semliki, przeszły z Konga do Ugandy. W zamian Kongo otrzymało wydłużony pas ziemi ciągnący się od 30 południka na północny wschód, aż do południowej granicy pasa Mahagi, wraz z zachodnią połową Jeziora Alberta. W 1911 roku mieszana komisja postawiła słupy graniczne na południowym odcinku, a w 1913 roku inna komisja wyznaczyła w terenie granicę na północ od Jeziora Alberta.

Co przyniosła umowa

Umowa z 3 lutego 1915 roku oficjalnie uznała wymianę terytoriów z 1910 roku oraz linię graniczną wytyczoną przez komisje. Belgia otrzymała ponadto południowo-wschodnią część pasa Mahagi. Port Mahagi nad Jeziorem Alberta zyskał w ten sposób bezpośrednie połączenie z resztą kolonii przez terytorium kongijskie, a osobny korytarz przestał być potrzebny. Według amerykańskiego opracowania z 1970 roku granica ta liczy około 765 kilometrów i biegnie odcinkami prostymi, rzekami i działami wodnymi, przecinając jeziora Edwarda i Alberta.

Dla obu sojuszników uregulowanie granicy miało także wymiar wojenny. Uganda i Kongo Belgijskie sąsiadowały z Niemiecką Afryką Wschodnią, z którą toczyły walki, a Belgowie, którym Londyn i Paryż we wrześniu 1914 roku zagwarantowali nienaruszalność kolonii, przygotowywali swoje wojska kolonialne do działań przeciwko Niemcom. Dokumenty ratyfikacyjne wymieniono w Londynie dopiero 20 października 1919 roku. Ustalona wówczas linia jest w zasadzie do dziś granicą między Ugandą a Demokratyczną Republiką Konga.