Ustawa o samorządzie miejskim w Królestwie Polskim

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 3 kwietnia 1915 roku, że rosyjski ukaz cesarski przyznał samorząd miejski Królestwu Polskiemu. Chodziło o ustawę, która rozciągała na miasta guberni Królestwa obowiązującą w Rosji ordynację miejską z 1892 roku, ze zmianami przewidzianymi dla ziem polskich. Car Mikołaj II zatwierdził ją 17 marca 1915 roku według kalendarza juliańskiego, czyli 30 marca według kalendarza gregoriańskiego. Na początku kwietnia wiadomość obiegła prasę, a warszawskie gazety zaczęły ją szeroko komentować. Stąd zapewne data przyjęta przez brytyjskich autorów.

Pół wieku bez samorządu

Po upadku powstania styczniowego miasta Królestwa Polskiego straciły resztki samorządu. Nie wybierano w nich rad, a magistratami kierowali urzędnicy mianowani przez władze rosyjskie. Królestwa nie objęły też reformy, które w głębi Rosji dały miastom wybieralne dumy, a powiatom i guberniom ziemstwa. Władze obawiały się, że każda wybieralna instytucja stanie się ośrodkiem polskiej działalności narodowej.

Po rewolucji 1905 roku samorząd miejski stał się jednym z głównych postulatów polskiej polityki. Rząd przygotował projekt ustawy, który w 1910 roku trafił do Dumy Państwowej. Projekt rozczarował Polaków. Wybory miały się odbywać w kuriach narodowościowych, które zapewniały miejsca Rosjanom nawet tam, gdzie było ich bardzo niewielu, a jednocześnie ograniczały reprezentację Żydów, stanowiących w wielu miastach dużą część ludności, a w niektórych większość. Wysoki cenzus majątkowy odsuwał od głosowania ogromną większość mieszkańców. Mimo to posłowie Koła Polskiego poparli projekt, uznając, że lepszy jest ograniczony samorząd niż żaden.

Najwięcej sporów wywołała sprawa języka. Polacy domagali się, by w radach miejskich można było obradować po polsku, czemu sprzeciwiali się rosyjscy nacjonaliści. Pod koniec 1913 roku konserwatywna Rada Państwa, wyższa izba rosyjskiego parlamentu, zakwestionowała przepisy o języku polskim i projekt utknął. Spór ciągnął się jeszcze w 1914 roku i zanim wybuchła wojna, sprawa pozostała nierozstrzygnięta.

Ustępstwo wojenne

Wojna zmieniła położenie. W sierpniu 1914 roku wielki książę Mikołaj Mikołajewicz obiecał Polakom, że po wojnie Polska, zjednoczona pod berłem cara, odrodzi się „swobodna w swej wierze, w języku, w samorządzie”. Przez kolejne miesiące Polacy czekali na jakikolwiek konkretny krok, który potwierdziłby te zapowiedzi. Tymczasem walki toczyły się na ziemiach Królestwa, a ich mieszkańcy ponosili ogromne straty. Rosyjskie władze, z rządem Iwana Goriemykina na czele, zdecydowały się w końcu na kilka gestów pod adresem Polaków. Wiosną 1915 roku złagodzono ograniczenia dotyczące nauczania po polsku w szkołach, a miasta Królestwa otrzymały ustawę o samorządzie.

Według polskich badaczy decyzja z marca 1915 roku zapewniła, że językiem obrad w nowych radach miejskich będzie mógł być polski, co przed wojną blokowano w Dumie i Radzie Państwa. Poza tym ustawa przejmowała jednak w dużej mierze rozwiązania krytykowane od lat, w tym niedemokratyczny system wyborczy.

Chłodne przyjęcie

Warszawska prasa przyjęła ustawę z mieszanymi uczuciami. „Kurier Warszawski” pisał, że za kilka miesięcy społeczeństwo dostanie wreszcie ważne pole do działania, ale przyznawał, że samorząd w kształcie uchwalonym przez Dumę nie może zadowolić Polaków. Mimo to uznawał, że w obliczu pilnych potrzeb miast warto tę tymczasową reformę dobrze wykorzystać. Podobnie oceniał ją „Tygodnik Illustrowany”. Wielu polskich polityków i publicystów, wśród nich Roman Dmowski, Władysław Grabski i Aleksander Świętochowski, traktowało ją jako rozwiązanie przejściowe, do czasu prawdziwych reform. W prasie zaczęto dyskutować, czym powinny się zająć przyszłe rady, od zdrowia publicznego po odbudowę zniszczonych miast.

Spóźniona reforma

Rosyjska ustawa nigdy nie zaczęła działać. Zanim zdążono przeprowadzić wybory, latem 1915 roku armie państw centralnych zajęły Królestwo Polskie, a Rosjanie opuścili Warszawę. Pierwsze wybrane rady miejskie powstały w Królestwie dopiero pod okupacją niemiecką i austro-węgierską, na podstawie ordynacji wydanych przez okupantów. W Warszawie wybory do rady miejskiej odbyły się w lipcu 1916 roku.

Ustawa o samorządzie miejskim pokazała, jak trudno było Rosji zdobyć zaufanie Polaków. Reforma, która przed wojną mogła być ważnym krokiem, w 1915 roku przyszła za późno i w zbyt skromnym kształcie, by zmienić nastroje w Królestwie.