Czechosłowacy zajmują Kazań

7 sierpnia 1918 roku przed południem ostatnie oddziały czerwonych zostały wyparte z Kazania, wielkiego miasta nad Wołgą. Po dwóch dniach walk zdobyli je żołnierze antybolszewickiej Armii Ludowej Komuczu, samarskiego rządu eserowców, i dwa bataliony Korpusu Czechosłowackiego, wspierane przez uzbrojone statki rzeczne. „Po dwudniowym boju 7 sierpnia oddziały samarskiego zgrupowania Armii Ludowej i Czechosłowacy wspólnie z naszą flotyllą bojową wzięli Kazań. Zdobyczy nie da się zliczyć, zagarnięto złotą rezerwę Rosji, 650 milionów” – meldował podpułkownik Władimir Kappel. Brytyjska chronologia wojny zapisuje zdobycie Kazania przez Czechosłowaków pod 14 lipca, ale w połowie lipca front był jeszcze daleko od miasta, a Kazań padł dopiero na początku sierpnia.

Wyprawa wbrew rozkazom

Po buncie Czechosłowaków i zajęciu przez nich Samary w czerwcu nad środkową Wołgą powstał front, na którym legioniści walczyli ramię w ramię z ochotnikami Komuczu. Najzdolniejszym dowódcą rosyjskich ochotników okazał się Kappel, 35-letni oficer sztabu generalnego. 22 lipca Armia Ludowa i Czechosłowacy zajęli Symbirsk, dzisiejszy Uljanowsk. Dowodzący zgrupowaniem nadwołżańskim Stanislav Čeček chciał teraz uderzyć na południe, na Saratów, i według rosyjskich relacji pozwolił Kappelowi jedynie na wypad do ujścia Kamy. Kappel i kapitan Aleksiej Stiepanow przekonywali, że w Kazaniu przygotowane jest powstanie, a w mieście leżą ogromne zapasy. Ruszyli na północ na własną odpowiedzialność.

1 sierpnia oddział, który według radzieckich obliczeń liczył około 3 tysięcy piechurów, 300 kawalerzystów i 14 dział, wyruszył obydwoma brzegami Wołgi. Czechosłowakami dowodził Josef Jiří Švec, dowódca 1 Pułku Strzelców. Czerwoni zebrali do obrony Kazania około 10 tysięcy ludzi, w tym 5 Pułk Strzelców Łotewskich, batalion międzynarodowy złożony z austriackich i węgierskich jeńców oraz oddziały tatarskie i muzułmańskie. W mieście przebywał dowódca bolszewickiego Frontu Wschodniego Jukums Vācietis.

Walka o miasto

Wieczorem 5 sierpnia flotylla przepłynęła obok Kazania i wysadziła ludzi Kappela na prawym brzegu Wołgi powyżej miasta, odcinając drogę rzeką. Czechosłowacy wylądowali na przystaniach poniżej Kazania i ruszyli do natarcia, ale Łotysze zatrzymali ich, a nawet zaczęli spychać z powrotem. Rozstrzygnęła zdrada w szeregach obrońców: około 300 Serbów z batalionu majora Matiji Blagoticia, stacjonującego na kremlu, przeszło na stronę atakujących i uderzyło Łotyszom w bok. 6 sierpnia Kappel przeprawił się przez rzekę i wszedł do miasta od północy, a gdy czerwoni rzucili przeciw niemu najlepsze oddziały, Czechosłowacy wylądowali w innym miejscu i rozbili słabsze oddziały czerwonogwardzistów. W mieście wybuchło powstanie podziemnej organizacji oficerskiej. Wieczorem Kazań był otoczony z trzech stron. Nocą część obrońców przebiła się na zachód, do Swijażska, i na północ, do Arska. Vācietis ledwie uniknął niewoli. Do niewoli trafił m.in. tatarski komunista Mułłanur Wachitow, którego wkrótce rozstrzelano. Kappel meldował o stracie zaledwie 25 ludzi.

Złoto i skutki

Do Kazania od 1915 roku ewakuowano przed Niemcami złoto z Piotrogrodu, a później także z innych miast, tak że zgromadzono tu ponad połowę złotej rezerwy Rosji. Bolszewikom udało się wywieźć tylko około 100 skrzyń. Zwycięzcom dostały się monety i sztabki złota o wartości, według ich obliczeń, ponad 650 milionów rubli, a do tego banknoty, platyna i inne kosztowności. Złoto odesłano statkami do Samary, a jesienią przez Ufę do Omska, gdzie przejął je admirał Aleksandr Kołczak. Na stronę białych przeszła też większość kadry przeniesionej do Kazania Akademia Sztabu Generalnego, a wiadomość o upadku miasta pomogła wzniecić powstanie robotników Iżewska i Wotkińska.

Upadek Kazania był najdalej sięgającym sukcesem przeciwników bolszewików nad Wołgą i wywołał w Moskwie wstrząs. Do Swijażska przyjechał swoim pociągiem Lew Trocki, który drakońskimi metodami odbudował dyscyplinę wojsk. Czerwoni odzyskali Kazań 10 września.