Jukums Vācietis

Jukums Vācietis, w Rosji znany jako Joakim Wacetis, był łotewskim oficerem armii carskiej, który przeszedł drogę od dowódcy batalionu strzelców pod Rygą do naczelnego wodza Armii Czerwonej. W latach 1915–1917 jego 5 Zemgalski Pułk Strzelców Łotewskich należał do najlepszych oddziałów rosyjskiej 12 Armii, broniącej linii Dźwiny. Po rewolucji Vācietis, choć nigdy nie wstąpił do partii, stanął po stronie bolszewików, a jego Łotysze stali się ich najpewniejszym wojskiem. W 1918 roku walczył z polskim korpusem Dowbora-Muśnickiego, stłumił w Moskwie bunt lewicowych eserowców, dowodził frontem przeciw Czechosłowakom nad Wołgą, a od września był pierwszym naczelnym wodzem sił zbrojnych republiki radzieckiej. Bolszewicy, którzy wyprowadzili Rosję z wojny z Niemcami, budowali swoją armię w dużej mierze rękami takich jak on dawnych oficerów carskich. Zginął w 1938 roku, rozstrzelany w czasie wielkiej czystki.

Przed wojną

Urodził się 23 listopada 1873 roku (11 listopada według kalendarza juliańskiego) w majątku Jaunmuiža w Kurlandii, w wielodzietnej rodzinie bezrolnego parobka. Według rodzinnej tradycji nazwisko, które po łotewsku znaczy „Niemiec”, nadał dziadkowi miejscowy baron. Jako dziecko pasł bydło, potem pracował w fabryce zapałek i zbierał łotewskie pieśni ludowe. Na uniwersytet nie było go stać, więc w 1891 roku wstąpił do wojska, które dawało możliwość nauki na koszt państwa. Ukończył szkołę junkrów w Wilnie, a w latach 1906–1909 Mikołajewską Akademię Sztabu Generalnego w Petersburgu, wyjątkową drogę dla syna łotewskiego chłopa. W 1912 roku jako podpułkownik objął batalion w 102 Wiatskim Pułku Piechoty w Grodnie.

Prusy Wschodnie i strzelcy łotewscy

Na początku wojny jego batalion wziął udział w ofensywie w Prusach Wschodnich, a jesienią 1914 roku Vācietis walczył w Polsce, gdzie w listopadzie pod Warszawą został ranny w nogę. Po wyleczeniu uczył taktyki w szkole wojennej w Wilnie. Tymczasem latem 1915 roku, gdy Niemcy zajęli Kurlandię i podeszli pod Rygę, rząd zgodził się na tworzenie ochotniczych batalionów strzelców łotewskich. W listopadzie 1915 roku Vācietis został pułkownikiem i dowódcą 5 Zemgalskiego Batalionu Strzelców Łotewskich w składzie 12 Armii.

Łotewscy strzelcy walczyli na przedpolach Rygi z wyjątkową zaciętością, bo bronili własnego kraju przed Niemcami, z którymi kojarzyli też znienawidzonych bałtyckich baronów. Vācietis szczycił się, że jego żołnierze, wykształceni i znający teren, przewyższają przeciętnego rosyjskiego żołnierza. Po krwawych walkach w lipcu 1916 roku zabiegał o przekształcenie batalionów w pułki, co nastąpiło jesienią. Jego 5 Zemgalski Pułk walczył w grudniu 1916 i styczniu 1917 roku w operacji mitawskiej, nazywanej przez Łotyszy bitwami bożonarodzeniowymi, w której strzelcy przełamali niemiecką linię, ale nieudolność dowództwa zaprzepaściła sukces, a straty były bardzo ciężkie. Rozgoryczenie po tych bitwach popchnęło wielu strzelców ku rewolucji. Vācietis był kilka razy ranny i kontuzjowany, a papiery w sprawie jego awansu na generała utknęły w Kwaterze Głównej.

Po rewolucji lutowej publicznie poparł nowy porządek i hasło „wolna Łotwa w wolnej Rosji”, czyli autonomię Łotwy, a w Kiereńskim widział człowieka, który powinien stanąć na czele armii. 1 września 1917 roku, gdy Niemcy sforsowali Dźwinę pod Ikšķile, żołnierze 5 Zemgalskiego Pułku pod jego dowództwem, według łotewskich opracowań, jako pierwsi zajęli okopy nad rzeczką Mała Jugła i zatrzymali tam na pewien czas niemiecką 2 Dywizję Gwardii. Opór strzelców nad Małą Jugłą osłonił odwrót 12 Armii, ale nie uratował miasta, które Niemcy zajęli 3 września, w czasie bitwy o Rygę.

Z bolszewikami

Rząd Tymczasowy nie spieszył się z autonomią dla Łotwy i poglądy Vācietisa szybko się radykalizowały, podobnie jak poglądy jego żołnierzy, wśród których bolszewicy mieli ogromne wpływy. Po przewrocie październikowym jego pułk pomógł bolszewikom opanować sztab 12 Armii w Valce, a w listopadzie Vācietis został dowódcą tej armii. W grudniu ściągnięto go do Kwatery Głównej w Mohylewie, gdzie jako szef wydziału operacyjnego Rewolucyjnego Sztabu Polowego zaczął organizować zbrojne siły nowej władzy, a przez krótki czas zastępował nawet naczelnego wodza Nikołaja Krylenkę. Do partii bolszewickiej nigdy nie wstąpił.

W styczniu 1918 roku stanął na czele wojsk wysłanych przeciw I Korpusowi Polskiemu generała Józefa Dowbora-Muśnickiego, według rosyjskich opracowań 26 stycznia (13 stycznia według starego stylu). Rzucił przeciw Polakom strzelców łotewskich, marynarzy i resztki starych pułków, odrzucił ich spod Rohaczowa, ale nie zdołał rozbić korpusu, który w nocy z 2 na 3 lutego opanował twierdzę bobrujską. Niemiecka ofensywa w lutym 1918 roku przerwała tworzenie Łotewskiego Korpusu Strzelców, którym miał dowodzić. Po traktacie brzeskim, w kwietniu, został dowódcą Łotewskiej Dywizji Strzelców, najsprawniejszej jednostki, jaką mieli bolszewicy. Liczył podobno, że w razie upadku władzy radzieckiej wyprowadzi ją na Łotwę.

Lipiec 1918: Moskwa i Wołga

6 lipca 1918 roku lewicowi eserowcy, przeciwnicy pokoju z Niemcami, zamordowali niemieckiego ambasadora Wilhelma von Mirbacha i aresztowali przewodniczącego Czeki Feliksa Dzierżyńskiego. Większość pułków moskiewskiego garnizonu ogłosiła neutralność. Dowodzenie Łotyszami powierzono Vācietisowi, któremu, jak piszą historycy, sam Lenin do końca nie ufał. Rano 7 lipca Łotysze ostrzelali z dział kwaterę zbuntowanego oddziału Czeki i do popołudnia bunt był stłumiony. Bez łotewskich strzelców bolszewicy mogli wtedy, jak uważa wielu historyków, utracić Moskwę.

Kilka dni później, gdy dowódca frontu wschodniego, lewicowy eserowiec Michaił Murawjow, próbował obrócić swoje wojska przeciw rządowi i zginął 11 lipca, Vācietis objął po nim dowództwo. Front w praktyce dopiero trzeba było stworzyć z rozproszonych oddziałów, walczących wzdłuż Wołgi i na Uralu z Korpusem Czechosłowackim i rosyjskimi ochotnikami. Na początku sierpnia Czechosłowacy i oddziały Władimira Kappela zdobyli Kazań, gdzie znajdowała się kwatera Vācietisa i rosyjski zapas złota. Sam dowódca frontu ledwie uniknął niewoli. W sierpniu na Wołgę przyjechał Lew Trocki, który zaprowadził w wojsku żelazną dyscyplinę. 10 września Armia Czerwona odbiła Kazań. Było to jej pierwsze duże zwycięstwo w wojnie domowej, a Czechosłowacy zaczęli się cofać na wschód.

Naczelny wódz

Na początku września 1918 roku, z inicjatywy Lenina, Vācietis został pierwszym naczelnym wodzem wszystkich sił zbrojnych Rosji Radzieckiej i członkiem Rewolucyjnej Rady Wojennej Republiki pod przewodnictwem Trockiego. Źródła podają datę 1 lub 2 września. Kierował szybko rosnącą Armią Czerwoną, której sztaby i dowództwa budowali w dużej mierze dawni oficerowie carscy. Gdy w listopadzie 1918 roku Niemcy przegrały wojnę, a bolszewicy unieważnili traktat brzeski, 16 listopada rozkazał ruszyć za wycofującymi się wojskami niemieckimi na całym froncie od Zatoki Fińskiej po Ukrainę. Jego wojska zajęły większość Łotwy, a w styczniu 1919 roku sam objął dowództwo armii Łotwy Radzieckiej.

Pozycja naczelnego wodza nie była łatwa. Po utracie Permu w grudniu 1918 roku kazał oddać pod sąd radę wojenną frontu wschodniego, co wplątało go w spory między Trockim a jego przeciwnikami w partii, z Józefem Stalinem na czele. Generał Andriej Sniesariew, jeden z dawnych oficerów carskich w służbie bolszewików, uważał go za fantastę i dyletanta.

Po wojnie

Latem 1919 roku Vācietis przegrał spór strategiczny z dowódcą frontu wschodniego Siergiejem Kamieniewem: chciał zatrzymać ofensywę na Uralu i przerzucić siły przeciw Denikinowi, Kamieniew chciał ścigać Kołczaka. Lenin poparł Kamieniewa, który w lipcu zastąpił go na stanowisku naczelnego wodza. 8 lipca Vācietisa aresztowano pod zarzutem udziału w spisku, ale w sierpniu go uwolniono, a zarzuty umorzono. Później był profesorem w Akademii Wojskowej Armii Czerwonej, historykiem wojny domowej i strzelców łotewskich, a w 1935 roku dostał stopień komandarma 2 rangi. 29 listopada 1937 roku aresztowało go NKWD pod zarzutem przynależności do „łotewskiej organizacji faszystowskiej”. 28 lipca 1938 roku skazano go na śmierć za szpiegostwo i tego samego dnia rozstrzelano. W 1957 roku został zrehabilitowany.

Ocena

Vācietis był jednym z najzdolniejszych łotewskich oficerów armii rosyjskiej i jednym z najważniejszych, obok Trockiego, budowniczych Armii Czerwonej. Trocki pisał, że trudno powiedzieć, który z dwóch pułkowników, Vācietis czy Kamieniew, był zdolniejszy, ale Vācietis był bardziej uparty i kapryśny. Część historyków zwraca uwagę, że jego władza jako naczelnego wodza była w dużej mierze formalna, bo o strategii decydowali politycy. Na Łotwie jego pamięć jest podwójna. Był bohaterem strzelców, którzy w latach 1915–1917 bronili Rygi przed Niemcami, a zarazem dowódcą Armii Czerwonej, która na przełomie 1918 i 1919 roku próbowała zdławić niepodległe państwo łotewskie. Sam tłumaczył później, że strzelcy bronili władzy radzieckiej, bo tylko jej zwycięstwo miało dać Łotwie szansę na wolność.