Koniec bitwy nad Wardarem

22 maja 1917 roku generał George Milne odwołał atak na bułgarskie pozycje pod wsiami Spatovo i Ernekioi w dolinie Strumy. Przygotowania do niego trwały od 20 maja, ale natarcie nie miało już sensu. Wiosenna ofensywa generała Maurice’a Sarraila, której wszystkie brytyjskie działania w Macedonii miały tylko pomagać, właśnie się skończyła. Brytyjska chronologia wojny podaje pod tym dniem koniec bitwy nad Wardarem. Według brytyjskiej historii oficjalnej i włoskiego historyka Luigiego Villariego sam Sarrail wydał rozkaz przerwania natarć dzień wcześniej, 21 maja. Villari dodaje, że Serbów objął on dopiero 23 maja, i tę datę końca operacji podaje też radziecki historyk Nikołaj Korsun.

Ostatnie ataki

Ofensywa załamała się już pierwszego dnia natarcia piechoty, 9 maja. W zakolu Czarnej Rzeki Francuzi, Włosi i Rosjanie zdobyli kilka okopów, ale do wieczora stracili je wszystkie. Ponowione ataki 11 maja nic nie dały. 15 maja francuski minister wojny Paul Painlevé zostawił Sarrailowi decyzję o przerwaniu ofensywy, której nie wolno było prowadzić za cenę ofiar niewspółmiernych do celu. Sarrail chciał jeszcze spróbować. 17 maja, po czterech dniach ostrzału, 42 Pułk z 11 Dywizji Kolonialnej dotarł do drugiej linii przeciwnika na wzgórzu Piton Rocheux, ale odcięty ogniem zaporowym i atakowany przez Niemców ledwie zdołał się wycofać, tracąc 413 ludzi. Równoczesny atak na północ od Bitoli kosztował ponad 700 ludzi i też się nie powiódł.

Ostatnią nadzieją byli Serbowie. Sarrail od początku przewidywał dla nich główne uderzenie, ale ich 2 Armia zdobyła 9 maja tylko wzgórze 1824 w górach nad kotliną Meglena i stanęła. Po jeszcze jednym niewielkim ataku serbskie dowództwo zażądało przerwania ofensywy. Według brytyjskiej historii oficjalnej był to pierwszy raz w tej wojnie, gdy Serbowie odmówili kontynuowania natarcia. Regent Aleksander i szef sztabu generał Petar Bojović uznali, że wojsko nie doszło jeszcze do siebie po wysiłku 1916 roku, a kolejna nieudana ofensywa mogłaby je złamać. Serbska 1 Armia, stojąca tuż obok zakola, w ogóle nie weszła do walki.

Bilans

Cała ofensywa, łącznie z dwoma brytyjskimi natarciami nad jeziorem Dojran, kosztowała sprzymierzonych według brytyjskiej historii oficjalnej około 14 tysięcy ludzi. Zdobyto jedynie pierwszą linię bułgarskich okopów na wąskim odcinku nad Dojranem, wzgórze 1824 i kilka nieważnych wysuniętych pozycji. Jeńców było niewielu, a straty przeciwnika były na pewno dużo mniejsze. Milne meldował do Londynu, że porażka wynikła przede wszystkim ze wzmocnienia artylerii przeciwnika i z tego, że Francuzi nie zdobyli przewagi ogniowej, w czym przeszkodziła im także pogoda. Dodał, że między sprzymierzonymi panowała nieufność i każdy „oglądał się przez ramię na drugiego”.

Brytyjska historia oficjalna widzi głębsze przyczyny. Plan był w ogólnych zarysach dobry, ale przeprowadzono go kawałkami, bez koncentracji sił. Francuski dowódca w zakolu, generał Lebouc, przedstawił Sarrailowi własny plan: skupić pod jednym dowództwem cztery francuskie dywizje, Włochów, obie rosyjskie brygady, serbską 1 Armię i może jedną lub dwie brytyjskie dywizje, przełamać front w zakolu, a Serbów rzucić w wyłom. Brytyjski oficer łącznikowy uważał, że skoro część rosyjskiego pułku bez odwodów przedarła się 9 maja aż do wsi Orle za liniami przeciwnika, taki plan mógł się udać. Sarrail tymczasem przez całą bitwę trzymał dwie dywizje w odwodzie na wypadek kłopotów z Grecją. Sam obwiniał Serbów i intrygi Lebouca, który według niego chciał postawić na czele wojsk regenta Aleksandra i zostać jego szefem sztabu. Villari uważa, że w tym była część prawdy, ale główną przyczyną był brak zaufania do Sarraila. Podzielali go Serbowie, Brytyjczycy, Włosi i francuscy generałowie.

Co dalej

Dla Bułgarów obrona była zwycięstwem. Villari pisze, że ich morale, słabnące od jesiennej klęski pod Bitolą, znów się podniosło, a wraz z nim wola walki do końca. Brytyjczycy uznali Macedonię za sprawę straconą. 60 Dywizja miała natychmiast odpłynąć do Egiptu, a 26 maja Milne kazał przygotować odwrót z malarycznej doliny Strumy na letnią linię na wzgórzach. Sarrail zwrócił się na południe, przeciw królowi Konstantynowi I. W czerwcu wojska sprzymierzone zajęły Tesalię, a król abdykował. Zaufanie do Sarraila nie wróciło. W grudniu 1917 roku nowy premier Francji Georges Clemenceau odwołał go z Salonik.