Koniec drugiej bitwy pod Przasnyszem

Do 17 lipca 1915 roku rosyjska 1 Armia wycofała się spod Przasnysza na umocnione przedmościa przed Narwią, pod Różanem, Pułtuskiem i Serockiem. W ciągu pięciu dni walk, które zaczęły się 13 lipca niemieckim przełamaniem, oddała pas szeroki na 25–35 kilometrów. Radziecka encyklopedia wojskowa uznaje ten dzień za koniec operacji przasnyskiej. Niemieckie dywizje, wyczerpane i opóźnione przez deszcz, wstrzymały natarcie przed nową linią rosyjską, by przygotować jej szturm.

Pięć dni odwrotu

14 lipca Niemcy zajęli Przasnysz, opuszczony nocą przez Rosjan. Miasto, zdobywane w lutym dwukrotnie w ciągu kilku dni, tym razem przeszło w ręce niemieckie na ponad trzy lata. 15 lipca, po kolejnym huraganowym ostrzale, grupa armijna generała Maxa von Gallwitza uderzyła na drugą rosyjską pozycję. Według rosyjskich opracowań dziesięć dywizji niemieckich nacierało wtedy na cztery i pół rosyjskich. Niemiecka 38 Dywizja po walkach ulicznych zajęła Ciechanów (lokalne źródła podają, że walki o miasto trwały do 16 lipca), a oddziały XVII Korpusu Rezerwowego podeszły pod Nasielsk, zagrażając obszarowi na wschód od twierdzy Nowogieorgijewsk (Modlin).

Rosjanie kontratakowali. Brygada 14 Dywizji Kawalerii szarżowała na niemiecką piechotę i rozbiła jej pierwsze szeregi, ale została zatrzymana ogniem. Dowódca frontu północno-zachodniego, generał Michaił Aleksiejew, przysłał 1 Armii posiłki z 2 i 4 Armii oraz z garnizonu Nowogieorgijewska. Nie wystarczyły, by odzyskać utracone pozycje, ale pozwoliły generałowi Aleksandrowi Litwinowowi wycofać korpusy w porządku i obsadzić przedmościa nad rzeką.

Bilans

Według rosyjskich i niemieckich danych 1 Armia straciła w tych dniach około 40 tysięcy ludzi, w tym wielu jeńców. Najciężej ucierpiały dywizje syberyjskie, które przyjęły pierwszy cios 13 lipca. Straty niemieckie szacuje się bardzo różnie, od około 10 tysięcy według danych niemieckich do około 20 tysięcy według obliczeń rosyjskiego historyka Siergieja Nielipowicza. Polska Wikipedia, która opisuje „II bitwę przasnyską” jako walki z 13 i 14 lipca, podaje około 16 tysięcy zabitych i rannych Niemców i 39 tysięcy Rosjan. Okolice Przasnysza, przez które front przechodził już kilkakrotnie, zostały zrujnowane. Wiele wsi, między innymi Jednorożec, niemal przestało istnieć.

Niemcy osiągnęli przełamanie, ale nie rozstrzygnięcie. Rosjanie nie zostali okrążeni ani rozbici i mieli czas, by umocnić się na linii Narwi, gdzie toczyły się dalsze ciężkie walki o przeprawy. Każdy dzień zwłoki pozwalał rosyjskiemu dowództwu wycofywać wojska z zakola Wisły, zanim niemieckie kleszcze, zamykane od północy przez Gallwitza i od południa przez armie Mackensena, zdążyłyby się zatrzasnąć.