Liman von Sanders dowódcą nad Dardanelami

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 25 marca 1915 roku, że generał Otto Liman von Sanders objął dowództwo wojsk turecko-niemieckich nad Dardanelami. Turcy zebrali wszystkie oddziały broniące cieśniny w jedną armię, 5 Armię, i powierzyli ją niemieckiemu generałowi. Daty w źródłach nieco się różnią. Według wspomnień Limana minister wojny Enver Pasza przyszedł do niego późnym popołudniem 24 marca i zapytał, czy obejmie nową armię. Liman zgodził się od razu. W innym miejscu tych samych wspomnień jako dzień decyzji Envera podaje jednak 25 marca. Źródła tureckie przyjmują, że 5 Armia powstała 24 marca. Wieczorem 25 marca Liman wypłynął z Konstantynopola, a rano 26 marca zszedł na ląd w porcie Gallipoli.

Niemiecki generał w tureckiej armii

Sześćdziesięcioletni Liman, pruski generał urodzony w Słupsku na Pomorzu, przyjechał do Konstantynopola w grudniu 1913 roku na czele niemieckiej misji wojskowej, która miała zreformować armię osmańską po klęskach w wojnach bałkańskich. Turcy powierzyli mu dowództwo korpusu stacjonującego w stolicy. Wywołało to ostre protesty Rosji i Francji, które nie chciały, by Niemiec dowodził wojskami nad Bosforem. Spór załagodzono w styczniu 1914 roku. Liman otrzymał stopień marszałka armii osmańskiej i stanowisko generalnego inspektora, a dowództwo korpusu oddał. Po wybuchu wojny dowodził 1 Armią, która broniła europejskiej części Turcji i okolic stolicy.

Stosunki Limana z Enverem i z niemiecką ambasadą bywały napięte. Niemiecki ambasador próbował go nawet zastąpić feldmarszałkiem Colmarem von der Goltzem. Teraz to właśnie Goltz przejął po Limanie dowództwo 1 Armii.

Po 18 marca

Liman od dawna przekonywał tureckie dowództwo, że obronę Dardaneli trzeba podporządkować jednemu dowódcy. Wspierali go w tym niemiecki ambasador i admirał Wilhelm Souchon. Do zmiany zdania skłoniły Envera wydarzenia ostatnich dni. 18 marca tureckie forty i miny odparły wielki atak floty sprzymierzonych. Liman nie wątpił jednak, że alianci nie zrezygnują z tak wielkiej stawki i spróbują desantu. Z Aten, Sofii i Bukaresztu nadchodziły wiadomości o koncentracji 50, a nawet 80 tysięcy żołnierzy na wyspach Lemnos i Imbros. Turcy wiedzieli o przybyciu generałów Iana Hamiltona i Alberta d’Amade’a, a także o tym, że 17 marca brytyjscy oficerowie kupili w Pireusie 42 duże barki i pięć holowników.

Liman wyjechał w pośpiechu. Zabrał ze sobą tylko tureckiego szefa sztabu, Kâzıma Beja, i dwóch niemieckich adiutantów. Reszta sztabu miała dojechać później. Z wyjątkiem jednego niemieckiego kapitana wszyscy oficerowie sztabu 5 Armii byli Turkami. Brytyjska historia oficjalna zwróciła później uwagę na podobieństwo do wyjazdu Hamiltona, który jedenaście dni wcześniej opuścił Londyn tak samo nagle i bez kompletnego sztabu.

Nowy plan obrony

5 Armia liczyła na początku pięć dywizji. Po przyjeździe na miejsce Liman uznał, że są one źle rozmieszczone. Jak pisał, wojska rozproszono wzdłuż całego wybrzeża jak dawne straże graniczne. Wróg wszędzie natrafiłby na pewien opór, ale z braku odwodów nie można byłoby się nigdzie skutecznie bronić. Liman kazał więc dywizjom się skoncentrować i zostawić na brzegu tylko niezbędne posterunki.

Najbardziej obawiał się desantu u nasady półwyspu, na przesmyku Bulair. Jego zajęcie odcięłoby wojska na Gallipoli od lądu i od morza. Dlatego skupił tam dwie dywizje, 5 i 7. Południową część półwyspu powierzył 9 Dywizji, a w odwodzie trzymał nowo sformowaną 19 Dywizję podpułkownika Mustafy Kemala. Za najbardziej prawdopodobne Liman uważał jednak lądowanie na azjatyckim brzegu cieśniny, w pobliżu wyspy Tenedos. Stała tam 11 Dywizja, a z Konstantynopola ściągnięto jeszcze 3 Dywizję, choć jej przerzut trwał do początku kwietnia. Żołnierze budowali drogi i umocnienia, a oddziały ćwiczyły szybkie przemarsze do zagrożonych miejsc.

„Brytyjczycy dali mi cztery pełne tygodnie przed swoim wielkim desantem” – pisał po wojnie Liman. Gdy 25 kwietnia 1915 roku wojska Hamiltona wylądowały na półwyspie Gallipoli, Turcy byli przygotowani znacznie lepiej niż w marcu. Liman dowodził 5 Armią przez całą kampanię, aż do ewakuacji aliantów w styczniu 1916 roku.