Niemcy zajmują Kijów

Na początku marca 1918 roku Kijów po raz kolejny w ciągu kilku tygodni zmienił władzę. Bolszewicy, którzy zdobyli miasto 9 lutego, opuścili je bez walki. 1 marca weszły do niego oddziały wojska Ukraińskiej Republiki Ludowej, a następnego dnia przyjechały koleją wojska niemieckie. Niemiecki komunikat wojenny z 2 marca ogłosił, że stolica Ukrainy została „wyzwolona przez Ukraińców i wojska saskie”. Część opracowań podaje jako datę wkroczenia Niemców 3 marca, inne łączą całe wydarzenie z 1 marca, ale relacje kijowskie i ukraińskie wskazują, że Ukraińcy byli w mieście pierwsi, a Niemcy dzień po nich.

Po trzech tygodniach terroru

Ukraińska Centralna Rada opuściła Kijów w nocy z 8 na 9 lutego, gdy do miasta wchodziły wojska Michaiła Murawjowa. Kilka godzin później jej delegaci podpisali w Brześciu pokój z państwami centralnymi, a 12 lutego Ukraińcy poprosili Niemców o pomoc zbrojną. Rząd schronił się w Żytomierzu. Tymczasem w Kijowie zwycięzcy urządzili krwawą rozprawę z przeciwnikami. Czerwonogwardziści i marynarze wyłapywali na ulicach oficerów, junkrów, ukraińskich działaczy i ludzi uznanych za „burżujów” i rozstrzeliwali ich bez sądu. Liczba ofiar walk, ostrzału i egzekucji jest sporna. Szacunki wahają się od około 2 do 6 tysięcy zabitych, a według Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w ciągu trzech tygodni bolszewickich rządów zginęło około 5 tysięcy ludzi. Imienna lista ofiar, sporządzona w następnych miesiącach, zawierała 1286 nazwisk. Od pocisków spłonął też dom przewodniczącego Rady Mychajły Hruszewskiego wraz z jego zbiorami.

Gdy z zachodu ruszyła ofensywa niemiecka, bolszewicka władza nie próbowała bronić miasta. Radziecki rząd Ukrainy wyjechał na wschód, do Połtawy, już około 24 lutego. Ostatnią przeszkodą przed Kijowem był oddział Wasilija Kikwidzego, który 28 lutego pobiły pod Siewierynówką (dziś Irpień) wojska ukraińskie. 1 marca około drugiej po południu ostatnie oddziały radzieckie wycofały się przez Dniepr do Darnicy.

Ukraińcy pierwsi, Niemcy za nimi

Niemcy zgodzili się, by w ostatnich dniach marszu ukraińskie oddziały szły w ich awangardzie. Do miasta weszli więc najpierw żołnierze Samodzielnego Oddziału Zaporoskiego Konstantyna Prisowskiego, hajdamacy Symona Petlury i Strzelcy Siczowi Jewhena Konowalca. Część mieszkańców witała ich biciem dzwonów i nabożeństwami, choć według ukraińskich historyków przyjęcie było na ogół powściągliwe, jeśli nie chłodne. Kijowianie mieli za sobą rok rewolucji, a od grudnia kilka zmian władzy.

Następnego dnia na dworcu wysiadły oddziały niemieckie z grupy armii generała Alexandra von Linsingena. Według kijowskich relacji żołnierze wyglądali na zmęczonych i ponurych, a zanim urządzili uroczyste wejście, kazali umyć dworzec. Uroczysta defilada przeszła przez plac Sofijski, na którym w listopadzie 1917 roku odczytano III Uniwersał, proklamujący republikę. Niemiecka komendantura zajęła gmach Zgromadzenia Szlacheckiego przy placu Dumskim, dzisiejszym Majdanie Niepodległości. W mieście szybko zapanował spokój, otwarto teatry, kina i restauracje, a po ulicach znów można było chodzić nocą.

Rada wraca na bagnetach

W ślad za wojskiem wrócili do Kijowa ministrowie, a kilka dni po nich Centralna Rada, która według części źródeł zebrała się w stolicy 9 marca. Rada przedstawiała obcych żołnierzy jako sojuszników, którzy przyszli z przyjacielską pomocą i nie będą się mieszać w wewnętrzne sprawy Ukrainy. Tak samo ujmowały to Berlin i Wiedeń. W oficjalnych dokumentach unikano słowa „okupacja”. Ludendorff mówił o „wyprawie ratunkowej do zaprzyjaźnionego kraju”, a cesarz Karol o „pokojowym wkroczeniu”.

Rzeczywistość była inna. Rada, socjalistyczna i pozbawiona własnego wojska, utrzymywała się dzięki niemieckim bagnetom, a Niemcy przyszli przede wszystkim po zboże obiecane w Brześciu. Na Ukrainie stanęło w następnych tygodniach kilkaset tysięcy żołnierzy niemieckich i austro-węgierskich, a ich dowódcy szybko stracili cierpliwość do rządu, który nie potrafił zapewnić dostaw. Już w kwietniu niemieckie dowództwo zaczęło wydawać rozkazy z pominięciem władz ukraińskich, a 29 kwietnia poparło przewrót, który obalił Centralną Radę.