Niemiecka nota w sprawie pracy jeńców

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 10 maja 1916 roku, że w Berlinie podpisano porozumienie w sprawie zatrudniania brytyjskich i niemieckich jeńców wojennych, a pod 29 maja, że to samo porozumienie podpisano w Londynie. Dokumenty, które rząd brytyjski ogłosił w czerwcu 1916 roku, pokazują jednak coś innego. Żadnej umowy tego dnia nie podpisano. 10 maja niemieckie Ministerstwo Spraw Zagranicznych wręczyło ambasadzie Stanów Zjednoczonych w Berlinie, która opiekowała się interesami brytyjskimi w Niemczech, notę werbalną z zapowiedzią odwetu.

Spór zaczął się od decyzji Londynu. 4 kwietnia minister spraw zagranicznych Edward Grey poinformował ambasadora USA Waltera Hinesa Page’a, że część niemieckich jeńców z obozów w Wielkiej Brytanii zostanie przewieziona do Francji, by tam pracować. 5 kwietnia do Rouen odpłynęło 750 ludzi, 26 kwietnia do Hawru kolejnych 700, a na 6 maja zapowiedziano następnych 500. Pod brytyjskim nadzorem mieli rozładowywać statki w zatłoczonych portach, z wyjątkiem amunicji i innego sprzętu wojennego, a warunki w ich obozach miały być takie same jak w Anglii. Niemieccy jeńcy na Wyspach poza obozami dotąd prawie nie pracowali, natomiast brytyjscy jeńcy w Niemczech pracowali od dawna. 3 maja wiceminister spraw zagranicznych Robert Cecil wyliczył w Izbie Gmin, że zatrudniano ich w kopalniach, hutach, kamieniołomach, rolnictwie oraz przy budowie dróg i kolei, za od 30 fenigów do 1,50 marki dziennie.

Berlin postanowił odpowiedzieć tym samym. Nota z 10 maja stwierdzała, że skoro rząd brytyjski przewiózł do pracy we Francji znaczną liczbę Niemców, niemieckie władze wojskowe rozkazały przenieść 2000 jeńców angielskich z obozów w Niemczech na zajęte przez wojska niemieckie terytorium rosyjskie, czyli na zaplecze frontu wschodniego. Mieli tam pracować na takich samych warunkach jak Niemcy przewiezieni z Anglii do Francji. Była to więc nie umowa, lecz jednostronnie ogłoszone represalia. Formalnie mieściły się one w konwencji haskiej z 1907 roku, która pozwalała zatrudniać jeńców, z wyjątkiem oficerów, byle praca nie była nadmierna i nie miała związku z działaniami wojennymi.

Wiadomość dotarła do Londynu okrężną drogą, przez amerykańskie placówki. 15 maja Page przekazał Greyowi depeszę z Berlina streszczającą niemiecką decyzję, a 22 maja pełny tekst noty. W tym samym czasie Brytyjczycy zabiegali w Berlinie o lepsze traktowanie swoich jeńców i kończyli rozmowy o leczeniu chorych jeńców w Szwajcarii. Spór o pracę jeńców nie zatrzymał tamtego porozumienia, ale pokazał, jak łatwo los ludzi w obozach stawał się narzędziem nacisku.

Rząd brytyjski odpowiedział pod koniec maja, domagając się pełnej wzajemności i dopuszczenia neutralnych inspektorów. Historyczka Heather Jones zwraca uwagę, że surowe niemieckie represalia wobec jeńców na froncie wschodnim w 1916 roku stały się wzorem dla znacznie głośniejszej akcji odwetowej wiosną 1917 roku. Brytyjskich i francuskich jeńców zmuszano wtedy do pracy pod ostrzałem tuż za niemieckimi liniami na zachodzie, dopóki Londyn i Paryż nie zgodziły się trzymać pracujących jeńców niemieckich co najmniej 30 kilometrów od frontu.