Niemiecko-turecki traktat w Berlinie

11 stycznia 1917 roku w Berlinie przedstawiciele Cesarstwa Niemieckiego i Imperium Osmańskiego podpisali nie jeden traktat, lecz cały ich pakiet: dziesięć umów, które w niemieckim dzienniku ustaw nazwano później „traktatami prawnymi” (Rechtsverträge). Wszystkie spisano w dwóch egzemplarzach i opatrzono tą samą datą, a niemiecki dziennik ustaw ogłosił je później równolegle po niemiecku i po turecku. Miały uregulować na nowo położenie Niemców w Turcji i Turków w Niemczech, i to na zasadzie, której Porta domagała się od dawna: wzajemności i równości obu państw.

Koniec przywilejów

W tle stały kapitulacje, czyli dawny system przywilejów, który przez stulecia wyłączał cudzoziemców w imperium spod władzy tureckich sądów i części podatków. 9 września 1914 roku rząd osmański ogłosił ich zniesienie z dniem 1 października. Zaprotestowały wtedy wszystkie mocarstwa, łącznie z Niemcami, choć te były już związane z Turcją tajnym sojuszem. Gdy kilka tygodni później Imperium Osmańskie przystąpiło do wojny po stronie państw centralnych, Berlin musiał pogodzić się z faktem dokonanym. Przez ponad dwa lata status niemieckich obywateli, firm i konsulatów w Turcji pozostawał jednak nieuregulowany.

Turcy chcieli przy tym, by sojusznicy uznali ich za równorzędnych partnerów także na papierze. Pod koniec 1916 roku Porta zawiadomiła Berlin i Wiedeń, że uważa za nieważne traktat paryski z 1856 roku i traktat berliński z 1878 roku, które oddawały imperium pod zbiorową opiekę mocarstw. Ogłosiła też zniesienie autonomii Libanu, nad którą czuwali konsulowie państw chrześcijańskich. Nowojorski miesięcznik „Current History”, który przedrukował notę, pisał, że jej tekst dotarł do Waszyngtonu 1 stycznia 1917 roku, i komentował, że Turcja ogłosiła w ten sposób swoją „deklarację niepodległości”. Umowy berlińskie były odpowiedzią Niemiec na te żądania.

Dziesięć umów

Według tekstów ogłoszonych w niemieckim dzienniku ustaw (Reichsgesetzblatt) 11 stycznia podpisano:

• konwencję konsularną, która określała, jak oba państwa przyjmują swoich konsulów i jakie mają oni przywileje i uprawnienia;
• umowę o ochronie prawnej i wzajemnej pomocy prawnej w sprawach cywilnych;
• umowę o ekstradycji;
• umowę o osiedlaniu się (Niederlassungsvertrag), która regulowała warunki pobytu obywateli jednego państwa na terytorium drugiego, pomoc dla potrzebujących i odsyłanie do kraju osób wydalonych;
• umowę o wzajemnym wydawaniu uchylających się od służby i dezerterów z wojsk lądowych i marynarki;
• oraz pięć umów, które rozciągały te postanowienia na niemieckie kolonie, a umowę o osiedlaniu się także na osmańskie prowincje Hidżaz, Jemen i Nadżd.

Ta ostatnia część miała w styczniu 1917 roku znaczenie raczej symboliczne. Prawie wszystkie niemieckie kolonie były już w rękach sprzymierzonych, a w Hidżazie od czerwca 1916 roku trwało powstanie Arabów, których przywódcę Husajna Wielka Brytania uznała w grudniu za króla Hidżazu.

Podpisy i ratyfikacja

W imieniu cesarza Wilhelma II umowy podpisali urzędnicy niemieckiego Urzędu Spraw Zagranicznych: dyrektor Johannes Kriege i radca legacyjny, radca prawny urzędu Walter Simons, późniejszy minister spraw zagranicznych Republiki Weimarskiej. Pod częścią umów w miejsce Simonsa podpisał się inny urzędnik. W imieniu sułtana Mehmeda V podpisali je ambasador w Berlinie, były wielki wezyr İbrahim Hakkı Pasza, oraz Ahmed Reşid Bej, dyrektor generalny spraw politycznych w osmańskim ministerstwie spraw zagranicznych. Według półoficjalnego komunikatu, który przytaczał „Current History”, traktaty opierały się „na idei wzajemności i wzajemnego uznania równych praw” i zastępowały kapitulacje. Miesięcznik datował ich podpisanie na 15 stycznia, ale teksty w dzienniku ustaw noszą datę 11 stycznia.

Na wejście umów w życie trzeba było poczekać. 6 sierpnia 1917 roku Rzesza uchwaliła ustawę wykonawczą, która pozwalała cesarskim rozporządzeniem znieść sądownictwo niemieckich konsulów w Turcji, a sprawy zawisłe przed konsulatami przekazać sądom w Berlinie. Dokumenty ratyfikacyjne wymieniono w Berlinie dopiero 10 kwietnia 1918 roku, a w maju umowy ogłoszono w dzienniku ustaw. Konwencja konsularna miała wejść w życie trzy miesiące po wymianie ratyfikacji i obowiązywać 20 lat. Klęska państw centralnych sprawiła, że berlińskie umowy szybko straciły znaczenie. Kapitulacje ostatecznie pogrzebał dopiero traktat w Lozannie z 1923 roku.