Powstanie Petlury

15 listopada 1918 roku w Białej Cerkwi, około 80 kilometrów na południe od Kijowa, ukraińscy socjaliści wezwali naród do powstania przeciw hetmanowi Pawłowi Skoropadskiemu. Odezwę wydał Dyrektoriat, pięcioosobowy organ, który miał pokierować obaleniem hetmanatu i przywróceniem Ukraińskiej Republiki Ludowej. Własny uniwersał ogłosił Symon Petlura, który jako Główny Ataman objął dowództwo wojsk republiki. W Kijowie tego samego dnia na murach pojawiły się ulotki z tym samym wezwaniem. Pierwsze strzały padły według ukraińskich opracowań nazajutrz, 16 listopada, gdy powstańcy rozbroili w Białej Cerkwi oddział hetmańskiej straży państwowej.

Hetman bez Niemców

Hetmanat Skoropadskiego trwał od kwietnia dzięki niemieckim i austro-węgierskim wojskom okupacyjnym. Gdy na zachodzie państwa centralne przegrywały wojnę, hetman został bez oparcia. Liczył teraz na zwycięską Ententę i na rosyjskich białych, którzy walczyli z bolszewikami w imię jednej, niepodzielnej Rosji. 14 listopada ogłosił hramotę federacyjną: Ukraina miała jako pierwsza wejść do przyszłej federacji z niebolszewicką Rosją. Tego samego dnia odwołał rząd Fedira Łyzohuba i powierzył misję utworzenia nowego gabinetu Serhijowi Herbelowi, w którym zasiedli głównie zwolennicy związku z Rosją. Dla ukraińskich partii był to koniec niepodległości, którą hetman sam jeszcze niedawno głosił.

Spiskowcy byli gotowi wcześniej. W nocy z 13 na 14 listopada na tajnym zebraniu w Kijowie przedstawiciele opozycyjnego Ukraińskiego Związku Narodowego wybrali Dyrektoriat. Przewodniczącym został pisarz i były premier Wołodymyr Wynnyczenko, a obok niego zasiedli Petlura, Fedir Szwec, Opanas Andrijewski i Andrij Makarenko. Petlura, w 1917 roku sekretarz do spraw wojskowych Centralnej Rady, od końca lipca siedział w kijowskim więzieniu. Hetman wypuścił go dopiero 12 listopada, według relacji z jego otoczenia pod naciskiem Niemców.

Strzelcy Siczowi

Centrum powstania stała się Biała Cerkiew, gdzie stacjonowali Strzelcy Siczowi Jewhena Konowalca, oddział utworzony w 1917 roku z ukraińskich jeńców z Galicji, byłych żołnierzy austriackich. Wynnyczenko pisał we wspomnieniach, że ten zdyscyplinowany pułk, liczący około półtora tysiąca bagnetów, był główną siłą, na którą liczył. Powstańcy obawiali się wojsk niemieckich, które wciąż stały na Ukrainie, ale niemieckie rady żołnierskie chciały już tylko wrócić do domu. Według ukraińskich opracowań Dyrektoriat zawarł z nimi porozumienie o neutralności.

Powstanie rozszerzało się szybko. 17 listopada strzelcy zajęli Fastów, a 18 listopada pod stacją Motowiłówka, w pobliżu Wasylkowa, rozbili hetmańskie oddziały, złożone z drużyny rosyjskich oficerów-ochotników i z sierdziuków, żołnierzy hetmańskiej gwardii. W tych samych dniach przeciw hetmanowi wystąpiły ukraińskie oddziały w innych guberniach, a chłopi tłumnie zgłaszali się do powstańczych atamanów. Skoropadskiego broniły głównie dywizja sierdziucka i oficerskie drużyny, w których służyli przeważnie Rosjanie.

Na razie Niemcy nie pozwolili powstańcom wejść do Kijowa i oblężenie stolicy trwało kilka tygodni. 14 grudnia hetman zrzekł się władzy i pod osłoną Niemców wyjechał z kraju, a kilka dni później Dyrektoriat uroczyście wjechał do Kijowa. Odrodzona Ukraińska Republika Ludowa miała jednak przed sobą wojnę z bolszewikami, z rosyjskimi białymi, a od listopada również z Polakami w Galicji, gdzie walczyli o Lwów Ukraińcy galicyjscy z Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. Petlura, z czasem przewodniczący Dyrektoriatu, w 1920 roku zawarł sojusz z Józefem Piłsudskim.