Rząd serbski opuszcza Kraljevo

3 listopada 1915 roku serbski rząd premiera Nikoli Pašicia i naczelne dowództwo armii opuściły Kraljevo nad Morawą Zachodnią. Ruszyły w górę doliny Ibaru, do Raški. Brytyjska chronologia wojny notuje pod tym dniem, że rząd serbski opuścił Nisz. W rzeczywistości wyjechał z wojennej stolicy około tygodnia wcześniej, a Kraljevo było tylko pierwszym przystankiem w drodze.

Ewakuacja Niszu

Nisz był wojenną stolicą Serbii od lata 1914 roku, gdy przeniesiono tu z Belgradu rząd, Skupštinę i ministerstwa. W niebezpieczeństwie znalazł się w połowie października 1915 roku, gdy do wojny weszła Bułgaria. Bułgarska 1 Armia nacierała od wschodu doliną Niszawy, a 2 Armia już 16 października zajęła Vranje i przecięła kolej z Niszu do Salonik. Według brytyjskiej historii wojny wydawanej przez Nelsona ostatni pociąg, który przejechał tą linią, wiózł majątek serbskiego banku narodowego i dotarł na wybrzeże podziurawiony kulami. Austriacka historia oficjalna wspomina, że do Salonik zdążono wywieźć także archiwum państwowe. Według serbskiego historyka Dejana Anticia Pašić już w połowie października polecił ewakuować archiwa, najcenniejsze księgozbiory i zbiory muzealne.

Pod koniec października, gdy Bułgarzy podchodzili pod Nisz, a od północy wojska feldmarszałka Augusta von Mackensena zbliżały się do Kragujevca, rząd wyjechał. Według „The Times History of the War” ministrowie odjechali koleją do Stalaća, a stamtąd boczną linią do Kruševca. Tego samego dnia z Niszu wyjechały poselstwa państw Ententy, które pojechały od razu do Kraljeva. Rząd dołączył do nich dwa dni później. Antić podaje, że 26 października z Niszu odjechało około tysiąca osób, urzędnicy ministerstwa wojny oraz zagraniczni dyplomaci i urzędnicy. Serbskie opracowania zamykają okres „wojennej stolicy” na 16 października, ale nie zawsze wiadomo, według którego kalendarza liczą. Według kalendarza juliańskiego, którego Serbia wtedy używała, odpowiadałoby to 29 października.

Z Kraljeva do Raški

Kraljevo nie dało długiego schronienia. 1 listopada Niemcy i Austriacy weszli do Kragujevca, opuszczonego przez Serbów po wysadzeniu arsenału, a wojska państw centralnych parły na doliny obu Moraw. Według „The Times History” 2 listopada do Kraljeva przeniosło się z Kruševca serbskie naczelne dowództwo, a następnego dnia, 3 listopada, rząd i sztab wyruszyły razem do Raški. W Kraljevie zostało wiele sprzętu, w tym kilkadziesiąt dział, które wpadły w ręce nieprzyjaciela. Niemcy zajęli miasto kilka dni później.

Droga z Kraljeva na południe była zatłoczona. Ciągnęły nią wojska, kolumny wozów zaprzężonych w woły i tysiące uchodźców. Od Raški rząd nie podróżował już razem. Korpus dyplomatyczny przebywał w Mitrowicy od 1 listopada, a według „The Times History” wszyscy członkowie rządu dotarli tam do 13 listopada. Dwa dni później, na wieść o zbliżaniu się nieprzyjaciela, rząd, sztab i dyplomaci ruszyli dalej, do Prizrenu.

Sam Nisz przetrwał jeszcze kilka dni. Bronili go żołnierze 2 Armii wojewody Stepy Stepanovicia, która cofała się przed Bułgarami. Rząd, który od lata 1914 roku kierował krajem z Niszu, stał się odtąd rządem w drodze, przemieszczającym się razem z cofającą się armią.