Bułgarzy zajmują Vranje

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 15 października 1915 roku zajęcie przez Bułgarów Vranje, miasta w dolinie Morawy Południowej, około 100 kilometrów na południe od Nisza. Data jest nieco za wczesna. Według austro-węgierskiej historii oficjalnej Bułgarzy dotarli do słabo obsadzonego Vranje 16 października. Bułgarskie źródła podają, że 29 Jambolski Pułk Piechoty wyszedł tego dnia, czyli 3 października według kalendarza juliańskiego, którego Bułgaria wtedy używała, w rejon stacji kolejowej Vranje, a nazajutrz wkroczył do miasta. Serbski historyk Andrej Mitrović datuje zajęcie Vranje na 16–17 października.

Uderzenie od wschodu

14 października, w dniu wypowiedzenia wojny Serbii, obie bułgarskie armie ruszyły przez granicę. 1 Armia generała Klimenta Bojadżiewa nacierała w górach nad Timokiem na Zaječar, Knjaževac i Pirot, ale w deszczu, śniegu i mgle szła powoli, bo broniła się tam silna serbska 2 Armia wojewody Stepy Stepanovicia. Znacznie łatwiej szło 2 Armii generała Georgiego Todorowa, która zgodnie z planem miała jak najszybciej wyjść w dolinę Wardaru i przeciąć kolej do Salonik. Naprzeciw niej stały słabe siły. Serbskie dowództwo skierowało niemal całą armię na północ, przeciw Niemcom i Austriakom forsującym Dunaj i Sawę. W Macedonii zostały dywizje złożone w dużej mierze z rekrutów, ochotników i oddziałów nieregularnych, a między nimi a 2 Armią granicy strzegł oddział pułkownika Milovana Plaziny, liczący około dziesięciu batalionów.

Według austriackiej historii oficjalnej Vranje leżało na styku serbskiej 2 Armii i dowództwa wojsk w Macedonii i było obsadzone tylko słabymi siłami. Atakowała je bułgarska 3 Dywizja Piechoty. Jej główne siły w tych samych dniach zajęły Kriwą Pałankę i ruszyły na Kumanowo, a 7 Dywizja przeszła przez góry w dolinę Bregalnicy.

Przecięta kolej

Przez Vranje biegła kolej z Nisza do Salonik, główna droga, którą Serbia mogła otrzymywać amunicję i zaopatrzenie od aliantów. Wraz z wyjściem Bułgarów nad Morawę ruch na tej linii ustał. Według brytyjskiej historii wojny wydawanej przez Nelsona ostatni pociąg, wiozący mienie Serbskiego Banku Narodowego, przejechał przez pole bitwy i dotarł na wybrzeże podziurawiony kulami. Serbskie oddziały z doliny Morawy Południowej próbowały kontratakować pod Vranje, by odzyskać linię kolejową, ale bez skutku.

Dla Serbów był to ciężki cios. Francuzi i Brytyjczycy lądowali w Salonikach od 5 października i właśnie ruszali w górę Wardaru, ale nie byli w stanie dotrzeć na północ, zanim Bułgarzy zamknęli drogę. Wojewoda Radomir Putnik musiał teraz walczyć jednocześnie z trzema armiami nacierającymi z północy i wschodu, bez nadziei na szybką pomoc. W bułgarskiej tradycji zajęcie Vranje opisywano jako wyzwolenie, bo Sofia uważała tę część doliny Morawy za ziemię bułgarską. Serbscy historycy podkreślają natomiast, że w czasie okupacji, która trwała do jesieni 1918 roku, Bułgarzy prowadzili w regionie przymusową bułgaryzację i dopuszczali się zbrodni na ludności.