Rząd serbski opuszcza Prizren

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 23 listopada 1915 roku, że serbski rząd opuścił Prizren i udał się do Szkodry w północnej Albanii. Był to ostatni etap wędrówki władz, które od początku listopada, gdy opuściły Kraljevo, przenosiły się z miasta do miasta przed nacierającymi wojskami państw centralnych. Źródła różnią się co do dokładnej daty wyjazdu. Według serbskiego historyka Andreja Mitrovicia premier Nikola Pašić i ministrowie wyruszyli 24 listopada i po czterech dniach dotarli do Szkodry. Król, następca tronu i naczelne dowództwo opuszczali miasto w kolejnych dniach.

Ostatnia stolica

Prizren, stare miasto u stóp gór Szar, należał do Serbii dopiero od pierwszej wojny bałkańskiej z 1912 roku. Leżał tuż przy granicy albańskiej, z dala od kolei. Rząd i korpus dyplomatyczny po opuszczeniu Niszu zatrzymały się w Kraljevie, potem przez tydzień w Rašce, a następnie w Mitrowicy, skąd specjalnym pociągiem pojechały na południe. Brytyjski korespondent Gordon Gordon-Smith, który towarzyszył serbskiej kwaterze głównej, podaje, że sztab naczelnego wodza dotarł do Prizrenu 17 listopada. Przebywali tu stary król Piotr I, następca tronu i naczelny wódz, książę regent Aleksander, rząd oraz szef sztabu, ciężko chory wojewoda Radomir Putnik. Do miasta napływały też tysiące uchodźców, francuscy lotnicy, rosyjscy, brytyjscy i greccy lekarze oraz marynarze z alianckich baterii dział okrętowych spod Belgradu.

Położenie było beznadziejne. Próba przebicia się przez wąwóz pod Kačanikiem ku Skopje i Francuzom nie powiodła się, a 16 listopada Bułgarzy zajęli Prilep i zamknęli ostatnią drogę do Grecji. 23 listopada Niemcy i Austriacy weszli do Prisztiny i Mitrowicy. Według austriackiej historii oficjalnej tego samego dnia Putnik wydał rozkaz odwrotu przez góry Albanii i Czarnogóry. Inne opracowania, w tym amerykański historyk Richard DiNardo, datują ostateczny rozkaz na 25 listopada. Gordon-Smith pisał, że rozstrzygnięcie zapadło 24 listopada. Kapitulację odrzucono. Serbia zobowiązała się wobec sojuszników, że nie zawrze odrębnego pokoju, a dopóki król, rząd i armia pozostawały na wolności, państwo istniało.

Trzy wyjazdy

Według Gordona-Smitha wyjazd rozłożono na trzy dni. Najpierw z wojskową eskortą wyruszyli Pašić i ministrowie, następnego dnia król z dworem i gwardią królewską, a trzeciego dnia Putnik ze sztabem, liczącym razem z eskortą ponad 300 ludzi i ponad 400 koni. Na dziedzińcu kwatery głównej żołnierze palili archiwa i mapy sztabowe. Wybrano najkrótszą, ale bardzo trudną drogę, którą w 1912 roku przeszła do Adriatyku serbska kolumna. Prowadziła z Prizrenu do Kuli Ljums nad Drinem, ostatniej wsi po serbskiej stronie granicy, a dalej górskimi ścieżkami przez Spas i Pukë do Szkodry. Samochody, ciężarówki i armaty, których nie dało się przeprowadzić przez góry, zrzucano w przepaść albo palono.

Wojewoda Putnik, chory na astmę, od dwóch lat prawie nie wychodził z pokoju. Nie mógł jechać konno, więc żołnierze nieśli go w lektyce. Według Mitrovicia sztab wyruszył 26 listopada i dotarł do Szkodry 6 grudnia. Austriacka historia oficjalna podaje, że 7 grudnia przybyli tam Putnik w lektyce i król w wozie zaprzężonym w bawoły. Brytyjska historia wojny wydawana przez Nelsona opisuje natomiast, że 71-letni król przeszedł góry incognito, konno i na mule, z kilkoma oficerami i żołnierzami. Rząd zebrał się tam już wcześniej, a brytyjska chronologia odnotowuje, że 3 grudnia w Szkodrze zaczęły działać serbski rząd i kwatera główna.

Wraz z władzami z Prizrenu wyruszyła część armii i tłumy uchodźców. Główne siły serbskie cofały się w tym czasie z Kosowa przez Peć i Czarnogórę. Prizren zajęli pod koniec listopada Bułgarzy, według większości źródeł 29 listopada, a według brytyjskiej chronologii 1 grudnia. Wielki odwrót armii serbskiej przez góry nad Adriatyk dopiero się zaczynał.