Ukraińcy zajmują Odessę

11 grudnia 1918 roku do Odessy weszły pierwsze oddziały wojsk Dyrektoriatu, który od połowy listopada prowadził powstanie przeciw hetmanowi Pawłowi Skoropadskiemu. Hetmański korpus stacjonujący w mieście nie stawiał oporu, a rosyjscy ochotnicy, którzy próbowali bronić Odessy, wycofali się do portu. W wielkim porcie nad Morzem Czarnym władzę objęła odrodzona Ukraińska Republika Ludowa. Nie objęła jednak całego miasta. Na redzie stały już okręty Ententy, a nadbrzeże przy porcie pozostało w rękach aliantów.

Odessa od marca leżała w strefie okupacji austro-węgierskiej. Na początku grudnia ostatnie wojska austriackie odjechały do domu i w mieście zostały tylko dwie wrogie sobie siły. Hetmański 3 Korpus Chersoński rozpadł się na dwie grupy. Jego dowódca, generał Berezowski, i większość doświadczonych oficerów sprzyjali rosyjskiej Armii Ochotniczej generała Antona Denikina i wzywali na pomoc Ententę. Młodsi oficerowie, zwolennicy Dyrektoriatu, skupili się wokół lekarza wojskowego Iwana Łucenki i utworzyli z ochotników kilka ukraińskich pułków. Według ukraińskich opracowań 7 grudnia Łucenko postawił Berezowskiemu ultimatum, by oddał miasto wojskom Dyrektoriatu. Obie strony przez kilka dni trwały obok siebie w napiętej neutralności.

Tymczasem do Odessy płynęli alianci. Według rosyjskich i ukraińskich opracowań 26 listopada na redzie pojawił się pierwszy brytyjski niszczyciel, a 2 grudnia przypłynął francuski pancernik „Mirabeau”. Pod koniec listopada odeska prasa opublikowała deklarację w imieniu państw Ententy, które zapowiadały „niezłomną wolę” utrzymania porządku na południu Rosji, popartą wkrótce siłą zbrojną. W tych samych dniach alianckie okręty stanęły w Sewastopolu. Francja, której w porozumieniu z Brytyjczykami przypadła Ukraina jako strefa działania, planowała zrobić z Odessy bazę wyprawy przeciw bolszewikom. Liczyła przy tym na hetmana, który jednak tracił kontrolę nad krajem. Wojska Dyrektoriatu i oddziały powstańcze opanowały już bez walki pobliskie miasta, między innymi Bałtę, i 10 grudnia stanęły pod Odessą.

Gdy 11 grudnia oddziały Dyrektoriatu wkroczyły do miasta, hetmański garnizon skapitulował, a korpus podporządkował się Dyrektoriatowi. Rosyjskie oddziały ochotnicze, złożone głównie z oficerów, wycofały się do portu, część z nich zaokrętowała się na parowiec „Saratow” i czekała na redzie. Według ukraińskich i rosyjskich prac 12 i 13 grudnia wojska Dyrektoriatu bez walki zajęły wszystkie ważne punkty miasta. Aliantom zostawiły tylko wąską „strefę sojuszniczą”, czyli port, kilka nadmorskich kwartałów i bulwar Nikołajewski. Niektóre opracowania, w tym polskie, podają jako dzień zajęcia Odessy 13 grudnia, gdy wojska republiki opanowały całe miasto poza tą strefą. Na czele władz miejskich stanął Łucenko.

Ukraińskie panowanie w Odessie okazało się krótkie. Ukraińcy byli mniejszością w wielonarodowym mieście, w którym przeważali Rosjanie i Żydzi, a w porcie gromadzili się rosyjscy oficerowie, polscy żołnierze i wszyscy, którzy liczyli na pomoc Ententy. Niecały tydzień później zaczęły lądować francuskie wojska. Dyrektoriat, który 14 grudnia przejął władzę w Kijowie, nie chciał wojny z Ententą i wkrótce musiał wycofać swoje wojska z Odessy.