Chińsko-japońskie porozumienie wojskowe

16 maja 1918 roku w Pekinie przedstawiciele wojskowi Chin i Japonii podpisali tajną umowę o współdziałaniu armii obu państw przeciwko „wspólnemu nieprzyjacielowi”. Ze strony chińskiej podpisał ją generał Jin Yunpeng, ze strony japońskiej generał major Saitō Suejirō, który przybył do Chin prowadzić rokowania. 19 maja zawarto podobną umowę morską. Brytyjska chronologia wojny zapisuje już pod 15 maja ogłoszenie porozumienia państw Ententy, Japonii i Chin przeciwko niemieckiej penetracji na Dalekim Wschodzie, ale publicznie znane były wtedy tylko ogólne zasady współpracy. Treść obu umów, zgodnie z ich własnymi postanowieniami, miała pozostać tajemnicą wojskową.

Wróg na Syberii

Chiny wypowiedziały wojnę Niemcom i Austro-Węgrom w sierpniu 1917 roku. Po rewolucji bolszewickiej i pokoju brzeskim w Pekinie i Tokio obawiano się, że dziesiątki tysięcy jeńców niemieckich i austro-węgierskich na Syberii zostaną uwolnione i uzbrojone, a wpływy Niemiec dotrą do granic Chin. Japońskiemu sztabowi generalnemu, a zwłaszcza zastępcy jego szefa, generałowi Giichiemu Tanace, zagrożenie to dawało okazję, by wciągnąć Chiny w sojusz i zapewnić sobie swobodę ruchów w Mandżurii. Rząd premiera Masatake Terauchiego od dawna wspierał w Pekinie premiera Duana Qirui i jego stronnictwo pożyczkami, nazywanymi od nazwiska pośredniczącego w nich wysłannika pożyczkami Nishihary.

25 marca 1918 roku w Tokio chiński poseł Zhang Zongxiang i japoński minister spraw zagranicznych Ichirō Motono wymienili noty. Oba rządy stwierdzały w nich, że siły nieprzyjaciela rozszerzają się na terytorium rosyjskim i zagrażają pokojowi na Dalekim Wschodzie, a sposób współdziałania armii i flot mieli ustalić wojskowi. Japonia zobowiązała się wycofać z Chin swoje wojska po zakończeniu wojny. Rokowania utknęły jednak, gdy prasa zaczęła pisać o ich przebiegu, a w Chinach rosła nieufność wobec japońskich zamiarów. Według japońskich badań 3 maja Tanaka zażądał od posła Zhanga przeprosin i zagroził wstrzymaniem japońskiej pomocy finansowej i wojskowej. Rozmowy wznowiono następnego dnia, a po niespełna dwóch tygodniach umowa była gotowa.

Treść umów

Umowa wojskowa liczyła dwanaście artykułów. Uznawała obie strony za równe, ale zobowiązywała chińskich urzędników, by w rejonach działań wojennych pomagali wojskom japońskim, „tak by nie napotykały żadnych przeszkód”. Japończycy mieli szanować suwerenność Chin i miejscowe obyczaje i wycofać się po ustaniu działań wojennych. Obie armie miały wymieniać oficerów łącznikowych, mapy i informacje wywiadowcze, współpracować w transporcie i łączności, budować w razie potrzeby linie kolejowe i telegraficzne oraz zaopatrywać się nawzajem w materiały wojenne. Przewóz wojsk Koleją Wschodniochińską miał się odbywać z poszanowaniem dawnych traktatów. Umowa wygasała z końcem działań wojennych przeciwko Niemcom i Austro-Węgrom. Umowa morska z 19 maja powtarzała jej główne postanowienia.

Formalnie umowy wymierzone były w Niemcy, ale w praktyce chodziło przede wszystkim o rewolucyjną Rosję i o przygotowanie gruntu pod japońską wyprawę na Syberię, po kwietniowym desancie we Władywostoku coraz bardziej prawdopodobną. Dawały też Japonii wpływ na chińskie wojska w północnej Mandżurii.

Protesty

Wiadomości o rokowaniach wywołały w Chinach oburzenie. Wielu Chińczyków uznało, że rząd Duana sprzedaje kraj Japonii za pieniądze, i porównywało umowę z dwudziestoma jeden żądaniami z 1915 roku. Pod koniec kwietnia zaczęli protestować chińscy studenci w Japonii, którzy dowiedzieli się o umowie z zagranicznej prasy. W ramach ruchu „powrotu do kraju” około jednej trzeciej z mniej więcej trzech tysięcy studentów opuściło japońskie uczelnie i wróciło do Chin, choć większość jesienią wróciła na studia. Protestowali też studenci w Pekinie i izby handlowe w wielu miastach. Historycy widzą w tym ruchu zapowiedź Ruchu 4 Maja z 1919 roku. Pełne teksty umów ogłoszono dopiero w marcu 1919 roku, a formalnie uchylono je w styczniu 1921 roku.