Masatake Terauchi

Masatake Terauchi był żołnierzem-administratorem z kręgu marszałka Aritomo Yamagaty, człowiekiem, który przeprowadził aneksję Korei i przez sześć lat rządził nią twardą ręką. Jesienią 1916 roku starsi mężowie stanu postawili go na czele rządu, który nie opierał się na żadnej partii. Jego gabinet prowadził Japonię przez drugą połowę wojny: wysłał japońskie niszczyciele na Morze Śródziemne w zamian za tajne obietnice dotyczące Szantungu i wysp na Pacyfiku, pożyczkami kupił sobie wpływy w Pekinie, zawarł porozumienie ze Stanami Zjednoczonymi w sprawie Chin i w sierpniu 1918 roku wysłał wojsko na Syberię. Kilka tygodni później obaliły go zamieszki ryżowe, a jego następcą został pierwszy w pełni partyjny premier Japonii.

Przed wojną

Urodził się 25 marca 1852 roku (według kalendarza księżycowego 5 dnia przestępnego drugiego miesiąca) we wsi Hirai w prowincji Suō, w księstwie Chōshū, jako trzeci syn samuraja Utady Masasuke. Adoptował go wuj ze strony matki i od niego przejął nazwisko Terauchi. Jako nastolatek walczył w oddziałach ochotniczych Chōshū, a potem w wojnie boshin przeciw siogunatowi, aż po bitwę o Hakodate. Po restauracji Meiji uczył się wojskowości u instruktorów francuskich i wstąpił do nowej armii cesarskiej. W 1877 roku, podczas tłumienia buntu Satsumy, został ciężko ranny pod Tabaruzaka i stracił władzę w prawej ręce. Odtąd nie dowodził już w polu.

Zrobił za to wielką karierę w administracji wojskowej. W latach 1882–1886 przebywał we Francji, najpierw w orszaku księcia Kan’in, potem jako attaché wojskowy. Był komendantem szkoły oficerskiej, w wojnie z Chinami w latach 1894–1895 kierował transportem i łącznością w kwaterze głównej, a w 1898 roku został pierwszym generalnym inspektorem szkolenia wojsk. W 1902 roku objął ministerstwo armii i kierował nim przez całą wojnę z Rosją, w sumie aż do 1911 roku. W 1907 roku otrzymał tytuł wicehrabiego.

W maju 1910 roku, zachowując ministerstwo, został ostatnim generalnym rezydentem w Korei. W sierpniu przeprowadził jej aneksję i jako pierwszy generalny gubernator rządził nią do 1916 roku. Jego rządy, opierające się na żandarmerii wojskowej pełniącej zadania policji, Koreańczycy i historycy nazywają „rządami szabli”. Terauchi budował koleje, porty i szkoły, ale program asymilacji, cenzura i reforma własności ziemi, na której zyskali przede wszystkim Japończycy, budziły w Korei nienawiść. W 1911 roku otrzymał tytuł hrabiego, a w czerwcu 1916 roku godność marszałka.

Premier „Billiken”

Gdy jesienią 1916 roku upadał rząd Shigenobu Ōkumy, ustępujący premier wskazał na następcę przywódcę partii Dōshikai Takaakiego Katō. Genrō pominęli tę rekomendację, a Yamagata przeforsował swojego wychowanka. 9 października 1916 roku Terauchi stanął na czele rządu, obejmując tymczasowo także resorty spraw zagranicznych i finansów. W listopadzie oddał dyplomację wicehrabiemu Ichirō Motono, ambasadorowi w Piotrogrodzie, a w grudniu finanse Kazue Shōdzie, dawnemu współpracownikowi z Korei. Ministrem spraw wewnętrznych został Shinpei Gotō.

Był to gabinet „ponadpartyjny”, złożony z biurokratów i wojskowych. Japończycy przezwali go gabinetem Billiken: łysa głowa premiera przypominała modną laleczkę, a nazwa brzmiała jak „hirikken”, czyli „niekonstytucyjny”. Opozycją stała się Kenseikai Katō, a rząd szukał oparcia w Rikken Seiyūkai Takashiego Hary. W styczniu 1917 roku Terauchi rozwiązał izbę niższą, a w kwietniowych wyborach Seiyūkai znów została największą partią. W czerwcu premier utworzył Tymczasową Radę do spraw Polityki Zagranicznej, do której zaprosił przywódców partii. Hara i Tsuyoshi Inukai przyjęli zaproszenie, Katō odmówił.

Okręty za Szantung

W polityce wojennej Terauchi nie zerwał z linią poprzednika, ale za pomoc dla sojuszników kazał sobie płacić. Gdy na początku 1917 roku Brytyjczycy poprosili o okręty do osłony transportów na Morzu Śródziemnym, Tokio zażądało poparcia swoich roszczeń na przyszłej konferencji pokojowej. W lutym, tuż po ogłoszeniu przez Niemcy nieograniczonej wojny podwodnej, Londyn zobowiązał się w tajnej nocie poprzeć japońskie roszczenia do niemieckich praw w Szantungu i wysp na Pacyfiku na północ od równika. Podobne zapewnienia dały wkrótce Francja i Rosja. Wiosną japońskie niszczyciele dotarły na Maltę i do końca wojny eskortowały alianckie transporty. Na prośby o więcej rząd odpowiadał ostrożnie. W listopadzie 1917 roku odmówił wysłania krążowników liniowych do Grand Fleet, bo marynarka nie chciała osłabiać sił na Pacyfiku.

Pieniądze dla Pekinu

Najbardziej osobistym dziełem Terauchiego była polityka wobec Chin. Zamiast otwartego nacisku, jak przy dwudziestu jeden żądaniach z 1915 roku, postawił na pieniądze i na jednego człowieka w Pekinie, premiera Duana Qirui. Od stycznia 1917 roku jego prywatny wysłannik, przedsiębiorca Nishihara Kamezō, który znał premiera jeszcze z Korei, negocjował z ludźmi Duana kolejne pożyczki, formalnie udzielane przez banki, a w rzeczywistości gwarantowane przez państwo. Do września 1918 roku wyniosły one około 145 milionów jenów. Japonia uzyskiwała w zamian prawa do kolei, kopalń i lasów w Szantungu i Mandżurii, a Duan budował za te pieniądze armię. Tokio zachęcało też Pekin do przystąpienia do wojny, co nastąpiło w sierpniu 1917 roku.

Stany Zjednoczone obserwowały japońską ekspansję w Chinach z niepokojem. Jesienią 1917 roku w Waszyngtonie Kikujirō Ishii wynegocjował porozumienie Lansing–Ishii, w którym Amerykanie uznali „szczególne interesy” Japonii w Chinach, a obie strony potwierdziły zasadę otwartych drzwi. W maju 1918 roku rząd Terauchiego zawarł z Duanem tajne porozumienie wojskowe, które przygotowywało wspólne działania na Syberii i dawało japońskiej armii wpływ na wojska chińskie w północnej Mandżurii.

Syberia i ryż

Rewolucja w Rosji przekreśliła politykę bliskiej współpracy z Piotrogrodem, na którą stawiali Yamagata i Motono. Po przejęciu władzy przez bolszewików Motono i sztab generalny z generałem Giichim Tanaką domagali się samodzielnej wyprawy na Syberię. Terauchi zdecydował inaczej. Przyjął argumenty Hary i Yamagaty, że bez zgody Stanów Zjednoczonych Japonia nie może działać. W styczniu 1918 roku kazał tylko wysłać okręty do Władywostoku, a w kwietniu wylądowali tam marynarze dla ochrony japońskich obywateli. Motono ustąpił w kwietniu, chory i przegrany. Dopiero gdy w lipcu prezydent Woodrow Wilson zaproponował wspólną wyprawę na pomoc Korpusowi Czechosłowackiemu, 2 sierpnia 1918 roku rząd Terauchiego ogłosił wysłanie wojsk. Wbrew uzgodnieniom z Waszyngtonem armia rozbudowała interwencję syberyjską do ponad 70 tysięcy żołnierzy.

Zapowiedź wyprawy zbiegła się z drożyzną. Handlarze, licząc na zamówienia dla wojska, wstrzymywali sprzedaż ryżu i ceny poszybowały. W lipcu w prefekturze Toyama zaczęły protestować żony rybaków, a w sierpniu zamieszki ryżowe ogarnęły dziesiątki miast i wsi. Rząd użył do przywrócenia porządku ponad 100 tysięcy żołnierzy, aresztowano dziesiątki tysięcy ludzi. Chorujący od wiosny premier złożył 21 września 1918 roku dymisję gabinetu (część japońskich opracowań podaje 20 września). Yamagata nie znalazł wśród swoich ludzi nikogo, kto mógłby rządzić wbrew Seiyūkai, i 29 września powstał rząd Takashiego Hary.

Po wojnie

Terauchi nie wrócił już do polityki. Cierpiał na niewydolność serca i cukrzycę. Zmarł 3 listopada 1919 roku w Tokio, w wieku 67 lat. Część jego księgozbioru, w tym zbiory dotyczące Korei, przekazano założonej przez niego bibliotece w rodzinnych stronach. Jego syn, Hisaichi Terauchi, też został marszałkiem i w czasie II wojny światowej dowodził japońskimi wojskami w Azji Południowo-Wschodniej.

Ocena

Dla Koreańczyków Terauchi pozostał symbolem aneksji i surowych rządów wojskowych, które poprzedziły wybuch narodowego Ruchu 1 Marca w 1919 roku. W Japonii jego gabinet uważa się za ostatni wielki rząd starej oligarchii. Jego upadek, wymuszony przez zamieszki uliczne, otworzył drogę do rządów partyjnych w latach 20.

Historycy różnią się w ocenie jego polityki zagranicznej. Krytycy, zarówno japońscy, jak i zachodni, wskazują, że pożyczki Nishihary, w dużej części nigdy niespłacone, były kosztowną inwestycją w jednego chińskiego polityka, która zamiast zjednać Chiny, wzbudziła w nich falę nastrojów antyjapońskich, a interwencja syberyjska przyniosła Japonii wielkie koszty i nieufność Amerykanów. Inni podkreślają, że Terauchi był ostrożniejszy niż jego generałowie, przez pół roku powstrzymywał samodzielną wyprawę na Syberię i umiejętnie wykorzystał potrzeby sojuszników. Dzięki tajnym obietnicom z 1917 roku Japonia mogła na konferencji pokojowej w Paryżu zażądać i uzyskać niemieckie prawa w Szantungu oraz mandat nad wyspami na Pacyfiku.