Dymisja Boselliego

25 października 1917 roku, po kilkudniowej burzliwej debacie, włoska Izba Deputowanych odmówiła zaufania rządowi Paola Boselliego. Według włoskich zestawień przeciw gabinetowi głosowało 314 posłów, za nim tylko 96, kilku wstrzymało się od głosu, a ponad dziewięćdziesięciu nie głosowało. Brytyjska chronologia wojny notuje dymisję premiera pod tą samą datą. Według włoskiego Słownika Biograficznego gabinet formalnie złożył dymisję następnego dnia, 26 października. Rząd upadł w chwili, gdy na froncie rozgrywała się największa klęska w dziejach armii włoskiej: dzień wcześniej Niemcy i Austriacy przełamali front nad górną Soczą.

Gabinet jedności narodowej, który 78-letni Boselli utworzył w czerwcu 1916 roku, od dawna tracił oparcie. Zwolennicy wojny, choć premier był im najbliższy, zarzucali mu brak energii i obarczali rząd odpowiedzialnością za zastój na froncie i niezadowolenie w kraju. Ich głównymi celami byli minister spraw zagranicznych Sidney Sonnino i przede wszystkim minister spraw wewnętrznych Vittorio Emanuele Orlando, uważany za zbyt pobłażliwego wobec socjalistów i neutralistów. W czerwcu 1917 roku naczelny wódz Luigi Cadorna w trzech listach do premiera oskarżył rząd, że tolerując wywrotową propagandę w kraju, sprzyja niesubordynacji na froncie. W tych samych dniach dymisję złożyli trzej ministrowie z obozu demokratycznych zwolenników wojny, wśród nich Ivanoe Bonomi, w proteście przeciw ogłoszeniu przez Sonnina włoskiego protektoratu nad Albanią bez porozumienia z resztą rządu. Kryzys zażegnano, ale w sierpniu zamieszki głodowe w Turynie znów rozpaliły spory wokół Orlanda. Za Bosellim przemawiało głównie to, że nikt nie wiedział, kto mógłby go zastąpić.

Gdy w połowie października Izba wróciła do obrad, Boselli zapowiedział jedynie zmiany w składzie rządu i nie złożył żadnej deklaracji politycznej. Wniosek socjalistów o „rozwiązanie kryzysu pozaparlamentarnego” upadł, ale opozycja rosła z każdym dniem. Grupa 47 deputowanych utworzyła Unię Parlamentarną, ostro wystąpił były minister Francesco Saverio Nitti, a w końcu do ataku przyłączyli się zwolennicy Giovanniego Giolittiego. Debata toczyła się formalnie wokół wniosku o przedłużenie prowizorium budżetowego. 25 października zgłoszono porządek dzienny, który łączył wotum zaufania ze zgodą na prowizorium. Na życzenie premiera głosowano nad nimi osobno: pierwszą część Izba odrzuciła, drugą przyjęła. Boselli nie miał wyjścia i ustąpił.

Upadek gabinetu zbiegł się w czasie z przełamaniem frontu pod Caporetto, ale o losie rządu przesądziły przede wszystkim spory narastające od miesięcy, a pełne rozmiary klęski miały się ujawnić dopiero w następnych dniach. Wkrótce stało się jednak jasne, że Włochy w najtrudniejszej chwili wojny zostały na kilka dni bez rządu, gdy armia cofała się w nieładzie na zachód. Misję utworzenia nowego gabinetu otrzymał Orlando. Boselli wrócił do roli seniora Izby. 14 grudnia 1917 roku przedstawił porządek dzienny „zgody narodowej”, za którym po raz pierwszy głosowały wszystkie ugrupowania parlamentarne.