Vittorio Emanuele Orlando

Vittorio Emanuele Orlando objął rząd Włoch w najgorszym momencie ich wojny, w ostatnich dniach października 1917 roku, gdy armia cofała się w nieładzie spod Caporetto. Wybitny profesor prawa publicznego z Palermo, do tej pory minister spraw wewnętrznych oskarżany przez naczelne dowództwo o pobłażliwość wobec przeciwników wojny, okazał się premierem, jakiego kraj wtedy potrzebował. Zmienił naczelnego wodza, zjednoczył parlament i opinię publiczną wokół obrony na Piawie, a w październiku 1918 roku naciskał na armię, by zadała Austro-Węgrom ostateczny cios pod Vittorio Veneto. Jako „premier zwycięstwa” zasiadł w Paryżu w „wielkiej czwórce” obok Wilsona, Clemenceau i Lloyda George’a, ale przegrał tam spór o Fiume i wybrzeże Adriatyku, a rozczarowanie „okaleczonym zwycięstwem” przyczyniło się do kryzysu, z którego wyrósł faszyzm.

Przed wojną

Urodził się 19 maja 1860 roku w Palermo w rodzinie adwokatów. Studiował prawo na tamtejszym uniwersytecie i bardzo szybko zrobił karierę naukową: w wieku dwudziestu kilku lat był profesorem, a w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych stał się współtwórcą nowoczesnej włoskiej nauki prawa konstytucyjnego i administracyjnego. Wzorował się na niemieckiej szkole prawniczej, przekładał prace Georga Jellinka, a jego wielki, wielotomowy traktat prawa administracyjnego wychował pokolenie włoskich prawników. Od 1903 roku wykładał na uniwersytecie w Rzymie.

Posłem został w 1897 roku z sycylijskiego okręgu Partinico i reprezentował go do 1925 roku. Zbliżył się do liberała Giovanniego Giolittiego, w którego rządach był ministrem oświaty w latach 1903–1905, kiedy wydłużył obowiązek szkolny do dwunastego roku życia, i ministrem sprawiedliwości w latach 1907–1909, kiedy między innymi utworzył Najwyższą Radę Sądownictwa. Pod koniec 1914 roku ponownie objął ministerstwo sprawiedliwości, tym razem w gabinecie Antonia Salandry.

Minister wojny domowej

Po przystąpieniu Włoch do wojny w maju 1915 roku przygotował ustawę o nadzwyczajnych pełnomocnictwach rządu i całe wojenne ustawodawstwo. Zadbał też o to, by wojna z Austrią nie naruszyła przywilejów Stolicy Apostolskiej, gwarantowanych jej przez państwo włoskie. W czerwcu 1916 roku, w szerokim gabinecie Paola Boselliego, objął ministerstwo spraw wewnętrznych, czyli odpowiedzialność za porządek publiczny na „froncie wewnętrznym”.

Na tym stanowisku starał się szanować swobody konstytucyjne, także wobec socjalistów, którzy byli przeciwni wojnie, i katolików, których papież Benedykt XV wzywał do pokoju. To ściągnęło na niego gniew naczelnego wodza Luigiego Cadorny. W czerwcu 1917 roku generał w trzech listach do premiera oskarżył rząd, że tolerując wywrotową propagandę, osłabia ducha armii, a nacjonaliści domagali się dymisji Orlanda. Minister nie zmienił jednak kursu, choć wobec socjalistów nie był naiwny: paszportów na planowaną w Sztokholmie konferencję socjalistów obu stron frontu jego rząd postanowił nie wydawać już pod koniec czerwca 1917 roku. Po zamieszkach głodowych w Turynie w sierpniu 1917 roku krytyka jego „pobłażliwości” jeszcze wzrosła.

Premier po Caporetto

24 października 1917 roku Niemcy i Austriacy przełamali front pod Caporetto. Dzień później upadł rząd Boselliego, a król Wiktor Emanuel III powierzył misję utworzenia gabinetu Orlandowi. Rząd rozpoczął urzędowanie 29 października, a według części źródeł ministrowie złożyli przysięgę dzień później. Orlando zatrzymał dla siebie ministerstwo spraw wewnętrznych, a Sidney Sonnino pozostał ministrem spraw zagranicznych. Między obu politykami od początku istniały różnice: Sonnino był strażnikiem traktatu londyńskiego, Orlando był bardziej elastyczny.

Premier od pierwszych dni zamierzał zmienić naczelnego wodza, choć dla pozoru zapewnił Cadornę telegraficznie o swoim zaufaniu. Rozstrzygnęli sojusznicy. Na konferencji w Rapallo 5–7 listopada David Lloyd George i Paul Painlevé uzależnili wysłanie do Włoch swoich dywizji od odwołania Cadorny, a na tej samej konferencji powołano Najwyższą Radę Wojenną sprzymierzonych. 8 listopada król odwołał Cadornę, a jego miejsce zajął generał Armando Diaz, z którym Orlando współpracował znacznie lepiej.

Armia zatrzymała się na Piawie i Monte Grappa, gdzie w pierwszej bitwie nad Piawą odparła natarcie przeciwnika. Orlando zrobił wiele, by klęska nie rozbiła frontu wewnętrznego. 22 grudnia 1917 roku zakończył mowę w parlamencie słowami „Resistere! resistere! resistere!” (Wytrwać! wytrwać! wytrwać!), a 23 lutego 1918 roku zawołał w Izbie: „Monte Grappa, ty jesteś moją ojczyzną!”. Oba hasła przeszły do legendy Piawy. Jego rząd i nowe dowództwo zadbały też o propagandę wśród żołnierzy, opiekę nad ich rodzinami i obietnice ziemi dla chłopów walczących na froncie.

Rok zwycięstwa

W 1918 roku Orlando reprezentował Włochy na wszystkich sesjach Najwyższej Rady Wojennej w Wersalu. Strzegł samodzielności armii włoskiej: w maju 1918 roku w Abbeville zgodził się, by koordynacja Focha objęła front włoski, ale nie oddał mu dowództwa nad włoskimi wojskami. Zmienił też stosunek do narodów monarchii habsburskiej. W kwietniu 1918 roku przyjął przywódców kongresu narodów uciskanych w Rzymie i przyłączył się do ich uchwał, a 21 kwietnia podpisał z Milanem Štefánikiem konwencję o utworzeniu we Włoszech armii czechosłowackiej. 3 czerwca razem z Clemenceau i Lloydem George’em uzgodnił deklarację wersalską o niepodległej Polsce, ale nie zgodził się, by Jugosłowianom obiecać w niej coś więcej niż sympatię. Spór o wschodni brzeg Adriatyku wciąż wisiał nad włoską polityką.

Po odparciu ostatniej austriackiej ofensywy w czerwcowej bitwie nad Piawą Orlando, podobnie jak Ferdinand Foch, naciskał na Diaza, by przeszedł do natarcia. Chciał, by Włochy weszły na konferencję pokojową jako zwycięzcy, a nie jako kraj, któremu inni wywalczyli zdobycze, i obawiał się, że Austro-Węgry wyjdą z wojny, zanim armia włoska odniesie wielkie zwycięstwo. 3 października zawiadomił Focha, że Włosi uderzą całą siłą. Ofensywa ruszyła 24 października, w rocznicę Caporetto, i zakończyła się rozpadem armii austro-węgierskiej pod Vittorio Veneto. 31 października w Wersalu Orlando uczestniczył w zatwierdzeniu warunków rozejmu z Austro-Węgrami i w nocy przekazał je telefonicznie do włoskiej kwatery głównej. Rozejm podpisano w Villa Giusti 3 listopada.

Konferencja pokojowa

Na konferencji pokojowej w Paryżu Orlando i Sonnino domagali się wszystkiego, co obiecywał traktat londyński, a do tego portowego miasta Fiume, którego traktat Włochom nie przyznawał. Orlando był gotów zrezygnować z większości Dalmacji w zamian za Fiume, Sonnino upierał się przy Dalmacji, i Włochy w końcu żądały obu, nie otrzymując żadnego. Na przeszkodzie stał prezydent Woodrow Wilson, który powoływał się na zasadę narodowościową i popierał powstające państwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców. 23 kwietnia 1919 roku Wilson ogłosił orędzie do narodu włoskiego, ponad głową premiera. Nazajutrz delegacja włoska opuściła konferencję. W Rzymie witały ją tłumy, a parlament udzielił rządowi zaufania, ale w Paryżu obradowano dalej bez Włochów i 7 maja Orlando z Sonninem musieli tam wrócić bez żadnych ustępstw. Porażka obciążyła premiera. 19 czerwca 1919 roku jego rząd upadł w parlamencie, a włoscy nacjonaliści zaczęli mówić o „okaleczonym zwycięstwie”.

Po wojnie

W latach 1919–1920 Orlando był przewodniczącym Izby Deputowanych. Jak wielu liberałów, początkowo widział w faszyzmie konieczną reakcję na kryzys państwa: w 1924 roku pomógł przygotować faszystowską ordynację wyborczą i kandydował z listy rządowej Benita Mussoliniego. Po zabójstwie socjalistycznego posła Giacoma Matteottiego przeszedł w listopadzie 1924 roku do opozycji, a w 1925 roku zrzekł się mandatu. W 1931 roku odszedł z uniwersytetu, by nie składać przysięgi na wierność reżimowi. Po upadku faszyzmu wrócił do polityki jako „ostatni ocalały” liberalnych Włoch: zasiadał w Konstytuancie, ostro sprzeciwiał się traktatowi pokojowemu z 1947 roku, a jako były premier został z mocy prawa senatorem republiki. Zmarł w Rzymie 1 grudnia 1952 roku.

Ocena

Włosi pamiętają Orlanda przede wszystkim jako „premiera zwycięstwa”. Historycy podkreślają, że po Caporetto potrafił dać krajowi przywództwo, którego brakowało mu za Boselliego: oddzielił politykę od wojskowego dowództwa, rozsądnie wybrał Diaza i wspierał go, utrzymał jedność parlamentu i nie dał się zepchnąć na drogę rządów policyjnych, której domagał się Cadorna. Jego krasomówstwo było ważną bronią w zimie 1917/1918 roku.

Gorzej ocenia się go jako dyplomatę. Autor jego biogramu w Słowniku Biograficznym Treccani, Giulio Cianferotti, wskazuje, że porażkę w Paryżu przypisywano niezdecydowaniu i słabości linii Orlanda, rozdartego między wiernością traktatowi londyńskiemu a staraniami o Fiume. Krytycy zarzucają mu też, że w latach 1922–1924 wraz z wieloma liberałami ułatwił Mussoliniemu umocnienie władzy. Obrońcy odpowiadają, że żaden włoski premier nie zdołałby w Paryżu przezwyciężyć oporu Wilsona, a Orlando miał odwagę zerwać z faszyzmem, gdy zrozumiał, czym on naprawdę jest.