Koniec bitwy pod Dęblinem

Brytyjska chronologia wojny podaje 20 października 1914 roku jako dzień zakończenia bitwy pod Iwangorodem, jak nazywano wtedy Dęblin. Data ta oznacza raczej koniec pierwszego, niemieckiego etapu walk nad środkową Wisłą. W tych dniach Niemcy przekazywali odcinek pod twierdzą sojusznikom z Austro-Węgier, a najcięższe starcia pod Dęblinem dopiero się zaczynały.

Zmiana warty nad Wisłą

Od 9 października niemiecka 9 Armia bezskutecznie próbowała zepchnąć Rosjan z przyczółków na lewym brzegu Wisły, przy twierdzy i pod Kozienicami. Gdy Niemcy zaczęli odchodzić spod Warszawy, generał Paul von Hindenburg potrzebował każdego żołnierza na północy. Poprosił więc Austriaków, by przejęli odcinek pod Iwangorodem. Do 21 października austro-węgierska 1 Armia generała Victora Dankla skupiła siedem dywizji w rejonie między Radomiem a rzeką Iłżanką. Na jej lewym skrzydle pozostał niemiecki Gwardyjski Korpus Rezerwowy.

Austriacki szef sztabu Franz Conrad von Hötzendorf miał śmiały plan. Chciał pozwolić Rosjanom przeprawić się przez Wisłę, a potem uderzyć na nich, zanim zdołają rozwinąć siły, i zepchnąć ich do rzeki. Rosyjska 4 Armia generała Aleksieja Ewerta przeszła jednak Wisłę w kilku miejscach znacznie większymi siłami, niż się spodziewano, i około 20–21 października ruszyła z przyczółków w stronę Radomia.

Walki na przedpolu twierdzy

22 października Dankl przeszedł do natarcia. Początkowo odniósł pewne sukcesy, ale na jego prawym skrzydle węgierska dywizja honwedu znalazła się w krytycznym położeniu pod naporem dwóch rosyjskich korpusów. W dniach 22–26 października legioniści Józefa Piłsudskiego walczyli w bitwie pod Laskami i Anielinem koło dzisiejszych Pionek. Utrzymali zdobyte pozycje nawet wtedy, gdy sąsiednie oddziały austriackie się cofnęły, i dopiero w nocy z 26 na 27 października wycofali się, by nie zostać okrążonymi. Ponieśli przy tym ciężkie straty.

Kolejne rosyjskie przeprawy, na północ i na południe od twierdzy, zagroziły skrzydłom Dankla. Jednocześnie Rosjanie atakowali 9 Armię na całym froncie od Łowicza po Wisłę. 27 października państwa centralne przerwały bitwę i rozpoczęły ogólny odwrót. 1 Armia cofała się w stronę Kielc i Opatowa, a później za Nidę i ku Krakowowi.

Która data?

Brytyjska data 20 października nie pokrywa się więc z przebiegiem walk. Austriackie opracowanie kampanii, opublikowane w 1922 roku w Encyclopaedia Britannica, datuje bitwę pod Iwangorodem na 22–27 października. Polskie opracowania traktują natomiast walki pod Warszawą i Dęblinem jako jedną operację, zakończoną dopiero na początku listopada, gdy rosyjski pościg zatrzymał się daleko na zachodzie Królestwa Polskiego.