Koniec trzeciej bitwy nad Scarpe

4 maja 1917 roku pod Arras nie było już nowych natarć. Po klęsce z poprzedniego dnia, gdy trzy armie brytyjskie zaatakowały po ciemku i prawie wszędzie zostały odparte, dywizje 3 i 1 Armii porządkowały szeregi i liczyły straty. O 1.15 w nocy londyńczycy z 56 Dywizji opuścili zdobyte przy drodze do Cambrai okopy przy Cavalry Farm, a rozbitki, które przetrwały dzień w lejach przed niemieckimi liniami, wracały pod osłoną ciemności. Kanadyjczycy utrzymali zdobytą wieś Fresnoy, a do rana 5 maja zluzowała ich brytyjska 5 Dywizja. Brytyjska historia oficjalna (Cyril Falls) pisze, że na froncie 3 i 1 Armii wszystko rozstrzygnęło się w ciągu 24 godzin. Brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew uznała 4 maja za ostatni dzień trzeciej bitwy nad Scarpe.

Konferencja w Paryżu

Najważniejsze decyzje zapadły tego dnia w Paryżu. Rano zebrali się wojskowi: feldmarszałek Douglas Haig i szef Imperialnego Sztabu Generalnego generał William Robertson oraz generałowie Robert Nivelle i Philippe Pétain. Uzgodnili, że pierwotny plan sojuszników przestał obowiązywać i o przełamaniu frontu nie może już być mowy. Celem miało być teraz wyczerpanie sił nieprzyjaciela nieustannymi natarciami o ograniczonych celach, z jak największym użyciem artylerii. Nie dawać Niemcom wytchnienia trzeba było tym bardziej, że według generałów niemieckie dowództwo chciało przetrzymać do czasu, aż przyniesie skutek nieograniczona wojna podwodna. Nieoficjalnie ustalono też dwie sprawy, które Falls uważa za najważniejsze: główne działania lata poprowadzą Brytyjczycy, a Francuzi będą ich wspierać silnymi atakami i przejmą część brytyjskiego frontu. Szczegóły dat i miejsc miały pozostać tajemnicą nawet dla rządów, bo we Francji o ofensywie nad Aisne rozprawiano publicznie, także w Izbie Deputowanych. Porozumienie o podporządkowaniu Haiga Nivelle’owi, zawarte na czas wiosennej ofensywy, wygasało razem z nią.

Po południu w ministerstwie spraw zagranicznych przy Quai d’Orsay obradowała konferencja polityków z premierami Davidem Lloydem George’em i Alexandre’em Ribotem oraz francuskim ministrem wojny Paulem Painlevém. Zajmowała się głównie frontem salonickim, a w sprawie frontu zachodniego zatwierdziła zdanie generałów. Haig wyjechał przed końcem obrad, by wrócić do swojej kwatery. 4 i 5 maja Francuzi wznowili natarcia na Chemin des Dames.

Koniec bitwy pod Arras?

Brytyjska chronologia wojny zapisuje, że koniec trzeciej bitwy nad Scarpe 4 maja zakończył całą bitwę pod Arras. Tak też wyglądał podział przyjęty przez brytyjską komisję do spraw nazewnictwa bitew dla walk 3 i 1 Armii: po 4 maja nie było tu już żadnego ogólnego natarcia. Walki trwały jednak dalej. Pod Bullecourt Australijczycy bronili przyczółka w Linii Hindenburga, a bitwa pod Bullecourt miała potrwać do 17 maja. Haig chciał, by do czasu przeniesienia sił na północ armie pod Arras nie przerywały działań, tak aby Niemcy nie zorientowali się, że bitwa dobiega końca. Dlatego większość opracowań, a za nimi nasza strona o bitwie pod Arras, przyjmuje jako jej koniec połowę maja. Falls opisuje lokalne walki aż do 24 maja.

Te późniejsze walki przyniosły i porażki, i sukcesy. 8 maja świeża niemiecka dywizja bawarska odbiła Fresnoy, a Falls uznał to za najpoważniejszą stratę, jaką Brytyjczycy ponieśli od niemieckich kontrataków w tej bitwie. Za to wieczorem 11 maja brytyjska 4 Dywizja zdobyła wreszcie zakłady chemiczne pod Rœux, o które walczono od kwietnia, a w nocy 13 maja Szkoci z 51 Dywizji zajęli opuszczoną przez Niemców wieś. 16 maja odparli silny niemiecki kontratak.

Bilans i Flandria

Od 9 kwietnia trzy armie brytyjskie posunęły się pod Arras w najlepszym miejscu o kilka kilometrów, zdobyły grzbiet Vimy i Monchy-le-Preux i wzięły, według historii oficjalnej, około 20,9 tysiąca jeńców i 254 działa. Kosztowało to je według tej samej historii nieco poniżej 150 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. Falls zauważa, że po świetnym początku, a na pewno po 24 kwietnia, ofensywa nie odniosła już żadnego większego sukcesu. Bitwa pod Arleux była na ogół porażką, a natarcie 3 maja „niczym innym jak klęską”.

Haig już wcześniej postanowił przenieść główny wysiłek do Flandrii, by oczyścić z Niemców wybrzeże belgijskie. Paryska konferencja usunęła jego ostatnie wątpliwości. 7 maja w Doullens zapowiedział dowódcom armii, że za miesiąc zaatakuje grzbiet Messines na południe od Ypres, i zaczął przenosić na północ artylerię i dywizje. Bitwa pod Messines rozpoczęła się 7 czerwca, a pod koniec lipca ruszyła wielka ofensywa pod Ypres.