Niepodległość Armenii

28 maja 1918 roku Ormiańska Rada Narodowa, obradująca w Tyflisie, postanowiła wziąć na siebie władzę nad ormiańskimi prowincjami dawnego Zakaukazia. Tę datę uznaje się za dzień narodzin Demokratycznej Republiki Armenii, pierwszego państwa ormiańskiego od średniowiecza. Brytyjska chronologia wojny notuje niepodległość Armenii pod 26 maja, w dniu rozpadu federacji zakaukaskiej, ale decyzja zapadła dwa dni później. Deklarację Rady ogłoszono dopiero 30 maja i z tą datą ją podpisano, a za dzień niepodległości uznano później 28 maja. Dziś Ormianie obchodzą go jako Dzień Republiki.

Niepodległość z konieczności

Ormianie nie dążyli do niepodległości. W Rosji widzieli opiekunkę przed Turcją, a wielu ich przywódców uważało własne państwo, otoczone przez wrogów i zatłoczone uchodźcami, za tragiczne złudzenie. Gdy jednak 26 maja Sejm Zakaukaski stwierdził rozpad federacji, a Gruzja ogłosiła niepodległość pod niemiecką opieką, Ormianie zostali sami. 28 maja niepodległość ogłosił też Azerbejdżan. Ormiańska Rada Narodowa, utworzona w październiku 1917 roku przez ormiański kongres narodowy w Tyflisie w której najsilniejszą grupę stanowili dasznacy z partii Dasznakcutiun, wahała się, bo Armenia wciąż była w stanie wojny z Imperium Osmańskim. Uznała jednak, że nie ma innego wyjścia.

Sytuacja na froncie była dramatyczna. Turcy zajęli już Kars i Aleksandropol, a ich kolumny stały kilkadziesiąt kilometrów od Erywania. Tego samego dnia, 28 maja, pod Karakilisą (dziś Wanadzor) główne siły generała Tovmasa Nazarbekiana zostały oskrzydlone i musiały się wycofać górskimi ścieżkami. Na równinie Araratu wojska generała Mowsesa Silikiana, które od 22 maja kontratakowały pod Sardarabadem, dzień wcześniej zdobyły tureckie pozycje przy stacji Araks i szły na północ, a oddział Dro bronił wąwozu Bash Abaran. Sukcesy w bitwie pod Sardarabadem dały Radzie argument w rozmowach z Turkami.

Deklaracja bez słowa „niepodległość”

Ogłoszony 30 maja tekst był celowo ostrożny, jak pisze historyk Richard Hovannisian. Brzmiał w przekładzie: „Wobec całkowitego rozpadu politycznego Zakaukazia i nowej sytuacji stworzonej przez proklamację niepodległości Gruzji i Azerbejdżanu Ormiańska Rada Narodowa ogłasza się najwyższą i jedyną władzą prowincji ormiańskich. Z powodu pewnych poważnych okoliczności, które nie pozwalają na utworzenie ormiańskiego rządu narodowego, Ormiańska Rada Narodowa tymczasowo przejmuje wszystkie funkcje rządowe, by kierować politycznym i administracyjnym życiem prowincji ormiańskich”. Słowo „niepodległość” w nim nie padło.

Także 30 maja ormiańscy delegaci w Batumi zawiadomili Turków, że Armenia przyjmuje ich warunki pokoju. Traktat podpisano 4 czerwca. Armenia, ograniczona do skrawka ziemi wokół Erywania i jeziora Sewan, musiała oddać Turkom większość okręgu aleksandropolskiego i dużą część guberni erywańskiej, ale Imperium Osmańskie uznało jej istnienie. Pierwszy rząd utworzył w czerwcu dasznak Hovhannes Kadżaznuni, a w lipcu władze przeniosły się z Tyflisu do Erywania. Państwo, które powstało niemal wbrew woli swoich przywódców, przetrwało do grudnia 1920 roku, gdy po przegranej wojnie z Turcją przeszło pod władzę bolszewików.