Niepodległość Azerbejdżanu

28 maja 1918 roku w Tyflisie, w dawnym pałacu namiestnika Kaukazu, Azerbejdżańska Rada Narodowa ogłosiła niepodległość Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu. Często nazywa się ją pierwszą demokratyczną republiką w świecie muzułmańskim. Dwa dni wcześniej, po ogłoszeniu niepodległości przez Gruzję, przestała istnieć Zakaukaska Demokratyczna Republika Federacyjna, a muzułmańscy deputowani rozwiązanego Sejmu musieli zdecydować, co dalej z ziemiami wschodniego Zakaukazia. Brytyjska chronologia wojny notuje niepodległość Azerbejdżanu pod 26 maja, ale wszystkie opracowania podają 28 maja.

Od frakcji do Rady Narodowej

Jeszcze 25 maja wieczorem gruzińscy przywódcy uprzedzili muzułmańską frakcję Sejmu, że następnego dnia stwierdzą rozpad federacji. Fatali Chan Chojski odpowiedział, że Azerbejdżanie nie mają prawa przeszkadzać Gruzinom, ale wyciągną z tego wnioski. 27 maja deputowani frakcji zebrali się na nadzwyczajnym posiedzeniu i ogłosili się Tymczasową Radą Narodową Azerbejdżanu. Przewodniczącym wybrali lidera partii Musawat, Məhəmməda Əmina Rəsulzadə, a na czele jej organu wykonawczego stanął bezpartyjny Chojski.

Rəsulzadə był w tym czasie na konferencji w Batumi jako członek delegacji zakaukaskiej, więc 28 maja posiedzeniu 26 członków Rady przewodniczył jego zastępca Hasan bej Ağayev. Według zachowanych protokołów Chojski proponował, by zamiast od razu ogłaszać niepodległość, utworzyć najpierw rząd do rokowań z mocarstwami. Większość mówców była jednak za natychmiastową decyzją. Rada 24 głosami przy dwóch wstrzymujących się opowiedziała się za ogłoszeniem Azerbejdżanu „niepodległą republiką demokratyczną” w granicach wschodniego i południowego Zakaukazia, a deklarację odczytano i wysłuchano na stojąco.

Deklaracja i rząd

Sześć punktów deklaracji zapowiadało, że Azerbejdżan jest w pełni suwerennym państwem i republiką, chce dobrych stosunków ze wszystkimi narodami, zwłaszcza sąsiadami, zapewnia prawa obywatelskie wszystkim mieszkańcom bez względu na narodowość, wyznanie, klasę i płeć oraz swobodę rozwoju mniejszościom. Do zwołania Konstytuanty władzę miała sprawować Rada Narodowa i odpowiedzialny przed nią rząd tymczasowy. Po godzinnej przerwie Chojski przedstawił skład rządu. Został jego premierem i ministrem spraw wewnętrznych, a sprawy zagraniczne objął musawatysta Məmməd Həsən Hacınski.

Nowe państwo istniało na razie głównie na papierze. W Baku, największym mieście i ośrodku naftowym Zakaukazia, rządziła od kwietnia Komuna Bakijska bolszewika Stepana Szaumiana, wspierana przez ormiańskich dasznaków. W dniach marcowych zginęły tam tysiące muzułmanów. Azerbejdżańscy przywódcy od początku liczyli więc na pomoc Turków. 4 czerwca w Batumi Azerbejdżan zawarł pokój i przyjaźń z Imperium Osmańskim, a w czerwcu rząd przeniósł się do Gandży, dawnego Jelizawietpola. Tureckie wojska i azerbejdżańscy ochotnicy, połączeni w Kaukaską Armię Islamu, zdobyły Baku dopiero we wrześniu 1918 roku.

Republika przetrwała 23 miesiące, do zajęcia kraju przez Armię Czerwoną w kwietniu 1920 roku. 28 maja obchodzi się dziś w Azerbejdżanie jako Dzień Niepodległości.