Konstantin Päts

Konstantin Päts był jednym z ojców estońskiego państwa, które narodziło się w ostatnim roku wielkiej wojny między dwiema okupacjami: bolszewicką i niemiecką. W 1917 roku stanął na czele rządu autonomicznej Estonii, w lutym 1918 roku jako członek trzyosobowego Komitetu Ocalenia ogłosił niepodległość republiki i został premierem jej Rządu Tymczasowego. Niemcy, którzy dzień później weszli do Tallinna, nie uznali ani państwa, ani rządu, a Pätsa w czerwcu aresztowali i wywieźli do obozu. Gdy w listopadzie 1918 roku Rzesza przegrała wojnę, wrócił, by pokierować obroną kraju przed Armią Czerwoną. Pole „strona” tej strony, ustawione na Ententę, odpowiada temu, czego szukał: estońscy politycy liczyli na poparcie zachodnich mocarstw, które jako pierwsze uznały ich zgromadzenie de facto. Sama republika, proklamowana w lutym 1918 roku, ogłosiła neutralność wobec wszystkich sąsiadów.

Przed wojną

Urodził się, według metryki, 22 lutego 1874 roku (10 lutego st. st.; w wielu opracowaniach podaje się 23 lutego) we wsi Tahku w gminie Tahkuranna koło Parnawy. Rodzina była prawosławna, co w luterańskiej Estonii było rzadkością, i Päts uczył się najpierw w prawosławnych szkołach, a potem w seminarium duchownym w Rydze. Księdzem nie został. Ukończył gimnazjum w Parnawie i studia prawnicze na uniwersytecie w Dorpacie. W 1900 roku zamieszkał w Tallinnie, gdzie pracował w kancelarii adwokata Jaana Poski, a w 1901 roku założył gazetę „Teataja”. Rywalizował w niej z wydawcą dorpackiego „Postimees” Jaanem Tõnissonem o przywództwo estońskiego ruchu narodowego. Zabiegał o odebranie władzy w miastach Niemcom bałtyckim i w 1905 roku został zastępcą burmistrza Tallinna.

Rewolucja 1905 roku zmusiła go do ucieczki. Po zamieszkach, w które angażowała się część redakcji jego gazety, wyjechał do Szwajcarii, a potem do Finlandii, gdzie żył pod przybranym nazwiskiem. Według estońskich biografów skazano go zaocznie na śmierć. W 1909 roku wrócił i stanął przed sądem, który skazał go już tylko na więzienie. Odsiedział dziewięć miesięcy w petersburskim więzieniu Kresty, a w tym czasie jego żona zmarła na gruźlicę w Szwajcarii. Od 1911 roku redagował w Tallinnie gazetę „Tallinna Teataja”.

Wojna i autonomia

Estonia, wtedy podzielona między gubernię estońską a północną część inflanckiej, nie była polem bitwy aż do 1917 roku, ale wojna dotknęła ją od początku: dziesiątki tysięcy Estończyków walczyły w armii rosyjskiej, a Tallinn zamieniono w twierdzę morską chroniącą Piotrogród od zachodu. W 1916 roku Pätsa jako rezerwistę powołano do wojska. Służył w Tallinnie w Twierdzy Morskiej Piotra Wielkiego w stopniu chorążego.

Rewolucja lutowa otworzyła drogę do autonomii. W kwietniu 1917 roku Rząd Tymczasowy połączył ziemie zamieszkane przez Estończyków w jedną autonomiczną gubernię estońską, a komisarzem rządu został Poska. Päts, który opowiadał się za jedną, a nie dwiema autonomicznymi jednostkami, wygrał w tym sporze z Tõnissonem. Latem przewodniczył Najwyższemu Komitetowi Żołnierzy Estońskich, który zabiegał o tworzenie estońskich oddziałów narodowych w armii rosyjskiej. Z nich wyrosła później kadra estońskiego wojska. Zasiadł w wybranym latem zgromadzeniu krajowym, Maapäevie, a w październiku 1917 roku stanął na czele rządu krajowego (Maavalitsus).

Na kilka tygodni. Po przewrocie październikowym władzę w Tallinnie przejęli bolszewicy. 28 listopada Maapäev ogłosił się najwyższą władzą w Estonii do czasu zwołania konstytuanty, po czym bolszewicy go rozpędzili, a jego przywódcy zeszli do podziemia. Päts był krótko więziony. W połowie stycznia 1918 roku przywódcy estońskich partii postanowili na tajnej naradzie, że ogłoszą niepodległość, gdy groźba niemieckiej okupacji stanie się bezpośrednia. Päts jako przewodniczący rządu krajowego podpisał pełnomocnictwa delegatów, którzy mieli zabiegać o poparcie w Skandynawii, Londynie i Paryżu.

Niepodległość i okupacja

Po zerwaniu rokowań w Brześciu armia niemiecka ruszyła 18 lutego na wschód. Następnego dnia Rada Starszych Maapäevu oddała całą władzę trzyosobowemu Komitetowi Ocalenia: Pätsowi, Jüriemu Vilmsowi i Konstantinowi Konikowi. Komitet chciał wykorzystać chwilę, gdy Rosjanie uciekali, a Niemców jeszcze nie było. Próba odczytania manifestu w Haapsalu nie powiodła się, bo Niemcy zajęli miasto tego samego dnia, ale 23 lutego wieczorem manifest ogłoszono w Parnawie, a 24 lutego, gdy ostatni przedstawiciele władzy radzieckiej opuścili Tallinn, Komitet proklamował w stolicy niepodległą Republikę Estońską. Tego samego dnia powołał Rząd Tymczasowy z Pätsem jako premierem i ministrem spraw wewnętrznych.

Nazajutrz do Tallinna weszli Niemcy. Päts, Vilms i Poska rozmawiali kilka godzin z niemieckim generałem, ale okupanci nie uznali żadnej estońskiej władzy. Oparli się na bałtyckim ziemiaństwie, które marzyło o księstwie złączonym z Prusami, i rozwiązali estońskie oddziały narodowe. Rząd zszedł do podziemia, a za granicą działała delegacja z Tõnissonem i Antsem Piipem, której zabiegi przyniosły owoce. Już pod koniec lutego Londyn zakomunikował gotowość tymczasowego uznania estońskiego zgromadzenia za niezależny organ, a wiosną Wielka Brytania, Francja i Włochy uznały Maapäev de facto. W kwietniu, gdy Niemcy bałtyccy zebrali w Rydze zjednoczoną radę krajową, która prosiła o unię z Prusami, wójtowie z południowej Estonii odczytali tam przygotowany przez rząd Pätsa protest. Estończycy nie chcieli łączyć się ani z Niemcami, ani z Rosją. Vilms zginął w kwietniu w Finlandii w niewyjaśnionych okolicznościach. 16 czerwca Niemcy aresztowali Pätsa. Przetrzymywali go w kilku obozach i więzieniach, ostatnio w obozie w guberni grodzieńskiej.

Listopad 1918

Rewolucja w Niemczech otworzyła drogę do odrodzenia państwa. 11 listopada, w dniu rozejmu w Compiègne, Rząd Tymczasowy wznowił działalność w Tallinnie pod przewodnictwem Poski, a następnego dnia Päts, wciąż więziony, został potwierdzony jako premier. Wolność odzyskał 17 listopada, a do Tallinna wrócił około 20 listopada. W tym czasie rząd zwołał ochotniczą Armię Ludową, a 19 listopada w Rydze podpisano porozumienie, na mocy którego Niemcy przekazywali Estończykom władzę. 27 listopada Päts utworzył nowy gabinet, w którym objął także resort wojny.

Dzień później, 28 listopada, Armia Czerwona zaatakowała Narwę i zaczęła się wojna estońsko-bolszewicka. Jego rząd ogłosił mobilizację, prosił o pomoc Wielką Brytanię i Finlandię, a 23 grudnia mianował naczelnym wodzem pułkownika Johana Laidonera. Przełom nastąpił w styczniu 1919 roku: z pomocą brytyjskiej floty i fińskich ochotników Estończycy przeszli do natarcia i do końca lutego wyparli Armię Czerwoną z kraju. W maju 1919 roku, po wyborach do konstytuanty, w których jego ugrupowanie wypadło słabo, Päts oddał władzę. Latem był przeciwny wojnie z niemiecką Landeswehrą na Łotwie, w której Estończycy pobili wojska generała Rüdigera von der Goltza.

Po wojnie

W latach dwudziestych i trzydziestych pięciokrotnie stał na czele państwa jako riigivanem, starszy państwa, łącząc funkcje premiera i głowy państwa. 12 marca 1934 roku, wspólnie z Laidonerem, przeprowadził zamach stanu wymierzony w radykalny ruch weteranów, tak zwanych vapsów, i rozpoczął kilkuletnie rządy autorytarne, nazywane w Estonii „epoką milczenia”. W 1938 roku został pierwszym prezydentem Estonii. W 1939 roku zgodził się na radzieckie bazy wojskowe, a w czerwcu 1940 roku, po zajęciu Estonii przez ZSRR, podpisywał dekrety nowej władzy. 30 lipca 1940 roku wywieziono go z rodziną do Ufy. Resztę życia spędził w radzieckich więzieniach i szpitalach psychiatrycznych. Zmarł 18 stycznia 1956 roku w szpitalu w Buraszewie pod Kalininem. W 1990 roku jego szczątki pochowano w Tallinnie.

Ocena

Rola Pätsa w latach 1917–1918 jest w Estonii oceniana niemal jednogłośnie wysoko. Był jednym z polityków, którzy w chaosie rozpadu imperium zrozumieli, że trzeba uprzedzić zarówno bolszewików, jak i Niemców, i dał nowemu państwu akt założycielski, na który mogło się potem powoływać. Historycy podkreślają, że Komitet Ocalenia w ciągu kilku dni zdołał ogłosić niepodległość w niemal niemożliwych warunkach i że jesienią 1918 roku rząd, którego członkowie przetrwali niemiecką okupację w podziemiu i w obozach, mógł natychmiast przejąć władzę. Krytycy zwracają uwagę, że w 1918 roku Päts był bardziej politykiem i organizatorem niż przywódcą, za którym szły masy, a jego rywale, zwłaszcza Tõnisson i lewica, mieli w estońskiej polityce co najmniej równą pozycję.

Jego późniejsza kariera rzuca na tę postać dłuższy cień. Zamach stanu z 1934 roku i rządy bez parlamentu, a zwłaszcza uległość wobec Moskwy w latach 1939–1940, są w Estonii przedmiotem sporów do dziś. Część historyków broni go, wskazując na beznadziejne położenie kraju, inni zarzucają mu, że autorytarne rządy osłabiły zdolność Estończyków do oporu. Nie zmienia to faktu, że w 1918 roku stał u kolebki państwa, które przetrwało dwie dekady, a 24 lutego pozostaje świętem narodowym Estonii.