Miklós Horthy

Miklós Horthy jest znany przede wszystkim jako regent Węgier w latach 1920–1944, ale jego kariera zaczęła się na Adriatyku. W czasie pierwszej wojny światowej był jednym z najbardziej przedsiębiorczych oficerów floty austro-węgierskiej, która przez większość wojny stała w portach. Jako dowódca szybkiego krążownika Novara prowadził wypady na włoskie i albańskie wybrzeże i na zaporę w Cieśninie Otranto, a w maju 1917 roku, ciężko ranny, wyszedł z największej bitwy nawodnej na Adriatyku jako bohater. Po buncie w Kotorze cesarz Karol I z pominięciem wielu starszych admirałów oddał mu dowództwo całej floty. Horthy próbował przywrócić jej ducha walki, ale jego jedyna wielka operacja skończyła się zatopieniem drednota Szent István, a pół roku później to on musiał przekazać okręty państwu jugosłowiańskiemu. Sława „bohatera z Novary” pomogła mu w 1919 roku stanąć na czele węgierskiej kontrrewolucji.

Przed wojną

Urodził się 18 czerwca 1868 roku w Kenderes na Wielkiej Nizinie Węgierskiej, w kalwińskiej rodzinie średniej szlachty. Ojciec był ziemianinem i członkiem węgierskiej Izby Magnatów. Według francuskiej historyczki Catherine Horel Miklós wybrał marynarkę, choć nic w tradycji rodziny tego nie zapowiadało. W wieku czternastu lat wstąpił do Akademii Marynarki Wojennej w Fiume, gdzie uczono po niemiecku. Do końca życia mówił po węgiersku z lekkim austriackim akcentem, znał też włoski, chorwacki, angielski i francuski. Jako oficer pływał po Morzu Śródziemnym i daleko poza nim, a w 1908 roku, w czasie kryzysu bośniackiego, dowodził stacjonarnym okrętem ambasady w Konstantynopolu. W 1901 roku ożenił się z Magdolną Purgly, z którą miał czworo dzieci.

W 1909 roku został jednym z adiutantów cesarza Franciszka Józefa. Horel zwraca uwagę, że był to awans niezwykły: Horthy był marynarzem, Węgrem i protestantem w otoczeniu, w którym dominowali katoliccy oficerowie armii lądowej. Na dworze zyskał zaufanie starego cesarza i sympatię jego otoczenia, w tym przyszłego cesarza Karola. Pozostał adiutantem do 1914 roku, gdy jako komandor wrócił do służby na morzu.

1914–1916: Novara

Na początku wojny Horthy dowodził starym pancernikiem Habsburg. Flota austro-węgierska pod dowództwem admirała Antona Hausa miała jednak przeważające siły francuskie i brytyjskie u wylotu Adriatyku, a potem także flotę włoską, więc Haus oszczędzał pancerniki i stawiał na wypady lekkich okrętów, miny i okręty podwodne. Do takiej wojny Horthy nadawał się znakomicie. Gdy w styczniu 1915 roku wszedł do służby nowy lekki krążownik Novara, jeden z najszybszych okrętów floty, Horthy został jego dowódcą.

Na początku maja 1915 roku Novara próbowała wyholować niemiecki okręt podwodny UB-8 z Adriatyku na Morze Śródziemne, w stronę Dardaneli. Po kilku dniach zespół wykryli Francuzi i Novara musiała porzucić hol, a okręt podwodny popłynął dalej sam. Gdy 23 maja Włochy wypowiedziały monarchii wojnę, cała flota austro-węgierska ostrzelała następnego dnia włoskie wybrzeże. Novara z niszczycielem i torpedowcami zaatakowała Porto Corsini koło Rawenny, a ogień baterii nadbrzeżnych zabił na niej sześciu ludzi.

Jesienią 1915 roku, po klęsce Serbii, flota zaczęła napadać na statki, którymi alianci dowozili zaopatrzenie do Albanii. Horthy przeniósł się do Kotoru. 5 grudnia Novara z czterema niszczycielami i trzema torpedowcami zatopiła statki u ujścia Buny i w porcie Medua, a po drodze jej zespół zniszczył francuski okręt podwodny Fresnel, który wszedł na mieliznę, i wziął do niewoli jego załogę. Pod koniec grudnia Novara wyszła na pomoc zespołowi, który w pierwszej bitwie pod Durrës wpadł na miny i uciekał przed pościgiem. W 1916 roku Horthy kilka razy wyprowadzał okręt przeciw zaporze, którą alianci zbudowali w Cieśninie Otranto, by zamknąć okrętom podwodnym wyjście z Adriatyku. Zapora składała się z sieci strzeżonych przez dziesiątki uzbrojonych kutrów rybackich, tak zwanych dryfterów. W lipcu 1916 roku Novara zatopiła dwa z nich.

1917: Otranto

Po śmierci Hausa w lutym 1917 roku dowództwo floty objął admirał Maximilian Njegovan. Horthy od kilku miesięcy przygotowywał już znacznie większy wypad. W nocy na 15 maja 1917 roku Novara, Helgoland i Saida, z przyciętymi masztami, żeby w ciemności przypominały brytyjskie niszczyciele, wpadły między dryftery i w niespełna dwie godziny zatopiły czternaście z nich. Austriacy często najpierw wzywali załogi kutrów do opuszczenia łodzi, a 72 brytyjskich marynarzy zabrali do niewoli. W drodze powrotnej krążowniki przechwycił zespół brytyjskich i włoskich okrętów z Brindisi pod dowództwem włoskiego kontradmirała Alfreda Actona. Brytyjski krążownik Dartmouth miał cięższe działa i kilka razy trafił Novarę. Pocisk, który eksplodował przy mostku, ciężko ranił Horthyego. Przez pewien czas dowodził dalej, aż stracił przytomność, a okręt przejął oficer artylerii Stanislaus Witkowski. Około 11 unieruchomiona Novara stanęła. Uratowało ją nadejście z Kotoru krążownika pancernego Sankt Georg z niszczycielami: Acton na chwilę się wycofał, Saida wzięła Novarę na hol, a Włoch nie chciał dać się wciągnąć pod działa i miny przed Kotorem i przerwał pościg.

Austriacy nie stracili żadnego okrętu, a zatopili czternaście dryfterów, włoski niszczyciel i statek z amunicją. Na Novarze zginęło kilkunastu marynarzy. Bitwa w Cieśninie Otranto była największym starciem nawodnym na Adriatyku w czasie tej wojny i jednym z nielicznych taktycznych zwycięstw floty austro-węgierskiej. Strategicznie niewiele zmieniła: sieci szybko odbudowano, a okręty podwodne i tak przechodziły przez cieśninę. Dla monarchii, która miała w tym czasie niewiele dobrych wiadomości, ranny dowódca okazał się jednak bezcennym bohaterem. Według Horel to właśnie wtedy nazwisko Horthyego po raz pierwszy stało się znane szerokiej publiczności na Węgrzech.

1918: dowódca floty

Po wyleczeniu ran Horthy objął na początku lutego 1918 roku dowództwo drednota Prinz Eugen w Puli. W tych samych dniach w Zatoce Kotorskiej zbuntowali się marynarze kilkudziesięciu okrętów, domagając się pokoju i lepszego traktowania. Bunt stłumiono, a czterech przywódców rozstrzelano, ale kosztował on stanowisko Njegovana. 27 lutego cesarz Karol awansował Horthyego na kontradmirała i mianował go dowódcą floty. Pominął przy tym wielu starszych stopniem i stażem admirałów i komandorów. Horel widzi w tym dowód osobistego zaufania cesarza, ale także uznania dla zdolności Horthyego. Nowy dowódca miał przywrócić we flocie dyscyplinę i przekonać marynarzy, że ich służba ma sens.

Horthy zerwał też z ostrożną strategią poprzedników. Postanowił uderzyć na zaporę w Cieśninie Otranto niemal całą flotą. Lekkie krążowniki z niszczycielami miały zaatakować dryftery, a cztery drednoty i starsze pancerniki czekać w odwodzie na alianckie krążowniki, które ruszą w pościg. Operacja miała też ułatwić niemieckim i austro-węgierskim okrętom podwodnym wychodzenie na Morze Śródziemne. 8 czerwca Horthy wypłynął z Puli na Viribus Unitis. O świcie 10 czerwca, w pobliżu wyspy Premuda, włoski kuter torpedowy MAS 15 Luigiego Rizza trafił dwiema torpedami drednot Szent István, który po kilku godzinach zatonął. Horthy uznał, że Włosi znają jego plan, i odwołał całą operację. W rzeczywistości kutry natknęły się na austriacki zespół przypadkiem. Flota liniowa monarchii do końca wojny nie wyszła już do większej akcji.

W październiku 1918 roku monarchia się rozpadała, a na okrętach marynarze zakładali rady i wywieszali barwy narodowe. 30 października cesarz podpisał rozkaz przekazania floty Radzie Narodowej w Zagrzebiu, która dzień wcześniej proklamowała Państwo Słoweńców, Chorwatów i Serbów. Liczył, że nowe, neutralne państwo nie odda okrętów Włochom. 31 października po południu na Viribus Unitis w Puli Horthy kazał opuścić banderę cesarsko-królewskiej marynarki wojennej i przekazał flotę delegatom z Zagrzebia. Dowództwo objął zaproponowany według większości relacji przez niego Chorwat Janko Vuković. Horthy jeszcze tego dnia wyjechał pociągiem z Puli. Następnego ranka włoscy dywersanci zatopili Viribus Unitis, a wraz z nim zginął Vuković. Pożegnał się jeszcze z cesarzem i wyjechał do rodzinnego Kenderes. Węgry, okrojone wkrótce do państwa bez dostępu do morza, nie potrzebowały już admirała.

Po wojnie

Na Węgrzech władzę objął wkrótce Mihály Károlyi, a w marcu 1919 roku komuniści Béli Kuna. W czerwcu 1919 roku Horthy przyjął propozycję kontrrewolucyjnego rządu utworzonego w Segedynie pod osłoną wojsk francuskich i jako najwyższy rangą oficer w kraju objął dowództwo jego Armii Narodowej. Jesienią, po upadku Republiki Rad i wycofaniu się Rumunów z Budapesztu, 16 listopada wjechał do stolicy na białym koniu. Oddziały jego armii odpowiadały za biały terror, którego ofiarami padali komuniści, socjaldemokraci i Żydzi. Horthy nie brał w nim osobiście udziału, ale go tolerował. 1 marca 1920 roku parlament wybrał go regentem Węgier, państwa, które pozostało królestwem bez króla. W czerwcu 1920 roku Węgry podpisały traktat w Trianon, który odebrał im dwie trzecie terytorium. W 1921 roku Horthy dwukrotnie nie dopuścił do powrotu Karola na tron.

Rządził Węgrami przez blisko ćwierć wieku jako konserwatywny, autorytarny regent. W nadziei na odzyskanie utraconych ziem zbliżył kraj do Włoch i Niemiec i w 1941 roku wprowadził go do wojny przeciw ZSRR. Za jego rządów uchwalono ustawy antyżydowskie. Po zajęciu Węgier przez Niemców w marcu 1944 roku władze węgierskie w niespełna dwa miesiące wydały Niemcom ponad 430 tysięcy Żydów, w większości zamordowanych w Auschwitz. Na początku lipca Horthy wstrzymał deportacje. W październiku 1944 roku ogłosił zawieszenie broni z ZSRR, ale Niemcy go obalili i internowali, a władzę przekazali strzałokrzyżowcom. Po wojnie zamieszkał w Portugalii. Zmarł 9 lutego 1957 roku w Estoril. W 1993 roku jego szczątki pochowano w Kenderes.

Ocena

Jako oficer marynarki Horthy jest oceniany dość zgodnie. Historycy wojny na Adriatyku opisują go jako odważnego i przedsiębiorczego dowódcę, który w pasywnej flocie szukał walki i umiał przygotować śmiały wypad. Bitwa w Cieśninie Otranto pokazała jego zdolności taktyczne i odwagę osobistą. Jako dowódca floty miał jednak niewiele czasu i niewielkie możliwości. Uderzenie z czerwca 1918 roku było odważne, ale ryzykowne, a jego przerwanie po utracie Szent Istvána przez jednych jest uważane za rozsądną ostrożność, przez innych za dowód, że flota nie była już zdolna do wielkich operacji. Horel zwraca uwagę, że po wojnie legenda „bohatera z Novary” stała się podstawą jego wizerunku, a wojenne zasługi admirała pomogły mu zdobyć przywództwo w kraju, który nie miał już floty.

Jego rządy jako regenta budzą znacznie ostrzejsze spory. Dla jednych był patriotą, który odbudował państwo po klęsce i rewolucji, długo opierał się radykalnej prawicy i w lipcu 1944 roku ocalił Żydów Budapesztu. Dla innych, w tym dla wielu historyków, był autorytarnym przywódcą, który tolerował biały terror, firmował dyskryminację Żydów, związał Węgry z Hitlerem i ponosi współodpowiedzialność za deportacje z 1944 roku. Amerykański historyk Thomas Sakmyster zatytułował jego biografię „Węgierski admirał na koniu”, a spór o jego miejsce w historii trwa na Węgrzech do dziś.