Rosjanie opuszczają Kasr-e Szirin

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 8 lipca 1917 roku, że wojska rosyjskie zaczęły się wycofywać z zachodniej Persji i opuściły Kasr-e Szirin, przygraniczne miasto na drodze z Kermanszahu do Bagdadu. Ten zapis wymaga zastrzeżeń. Według brytyjskiej historii oficjalnej kampanii mezopotamskiej F.J. Moberly’ego Rosjanie oddawali teren stopniowo od końca maja, a około 21 czerwca generał Frederick Stanley Maude meldował do Londynu, że Turcy zajęli już zarówno Kizil Ribat nad Dijalą, jak i Kasr-e Szirin. Kronika wojenna nowojorskiego miesięcznika „Current History” odnotowała dopiero pod 9 lipca, że Turcy ponownie zajęli Penjwin, Chanakin i Kasr-e Szirin. Data w chronologii oddaje więc najpewniej chwilę, w której wiadomość o tureckich sukcesach dotarła na Zachód, a nie sam odwrót. Rosjanie nie opuścili też wtedy całej zachodniej Persji, bo nadal trzymali Kermanszah i Hamadan.

Odwrót w góry

Wiosną Rosjanie odbili Kasr-e Szirin i doszli do Chanakina, ale korpus, którym po Nikołaju Baratowie dowodził generał Pawłow, był po rewolucji lutowej coraz słabszy. Majowa próba sforsowania Dijali skończyła się niepowodzeniem. 26 maja generał Radatz, dowódca rosyjskiej straży przedniej, zawiadomił Maude’a, że zostawia w rejonie Kasr-e Szirin tylko 16 szwadronów, cztery i pół batalionu oraz sześć dział, a resztę sił wycofuje do Harunabadu, w głąb Persji. Jako powody podawał napady Kurdów na swoje linie zaopatrzenia, zupełny brak żywności na miejscu i choroby wywołane przez klimat.

W połowie czerwca większość rosyjskich wojsk znad Dijali stała już pod przełęczą Pa Tak, a w okolicy Kasr-e Szirin zostało tylko osiem szwadronów. Turecka brygada zajęła Kizil Ribat, a kilka dni później Turcy weszli także do Kasr-e Szirin. Pod koniec czerwca niewielkie rosyjskie kolumny zajęły wprawdzie Penjwin, w górach koło As-Sulajmanijji, ale 6 lipca Turcy zmusili je do odwrotu. Moberly ocenia, że ta lokalna ofensywa, jakikolwiek był jej cel, niewiele zmieniła.

Brytyjczycy bez osłony

Odwrót Rosjan odsłaniał prawe skrzydło Maude’a. Brytyjczycy spodziewali się tureckiej próby odbicia Bagdadu. Według niemieckich i tureckich relacji, na które powołuje się Moberly, niemieckie naczelne dowództwo zgodziło się w kwietniu wziąć odpowiedzialność za tę wyprawę, a prowadzić ją miał generał Erich von Falkenhayn na czele turecko-niemieckiej grupy armii „Yıldırım”. Maude uważał, że przeciwnik najpewniej uderzy właśnie na jego prawe skrzydło, by odciąć go od Rosjan i otworzyć sobie drogę do Persji. Szef brytyjskiego Imperialnego Sztabu Generalnego William Robertson zaproponował więc, by większość korpusu Pawłowa przeszła nad Dijalę, pod rozkazy i na zaopatrzenie Maude’a. Maude odpowiedział 18 czerwca, że może wyżywić 14 tysięcy ludzi i 6 tysięcy koni, które obsadziłyby linię Dijali od Kasr-e Szirin po Szahraban. Trzy dni później musiał jednak meldować, że Rosjanie cofają się dalej. Wysłał więc oddział swojego III Korpusu do Balad Ruz, w połowie drogi z Bakuby do Mandali, by osłonić prawe skrzydło.

Brytyjski urzędnik i historyk Arnold Wilson pisał później, że postępowanie rosyjskich sojuszników na pograniczu, znacznie gorsze od postępowania Turków, dało niemieckim agentom w Persji broń, z której chętnie korzystali. W Londynie nie tracono jednak nadziei. 12 lipca Robertson pisał do Maude’a, że po sukcesach ofensywy Kiereńskiego duch rosyjskich wojsk w Azji może się poprawić. W lipcu dowództwo korpusu w Persji znów objął Baratow, a rosyjska kwatera główna przedstawiła plan ofensywy na Mosul pod koniec października, w której jego żołnierze mieli wrócić nad Dijalę. Do niej nie doszło. Rosyjska armia rozpadała się coraz szybciej, a po rewolucji październikowej korpus Baratowa przestał istnieć, a na początku 1918 roku większość rosyjskich żołnierzy opuściła Persję.