Rosjanie opuszczają Wan

3 sierpnia 1915 roku z Wanu wyruszyły ostatnie rosyjskie kolumny sanitarne, a za nimi i obok nich tłumy ormiańskich uciekinierów. Po zaledwie dwóch i pół miesiąca rosyjskiego panowania miasto, które wiosną przetrwało oblężenie wojsk osmańskich, znów zostało bez obrony. Według klasycznej historii wojen na pograniczu kaukaskim W.E.D. Allena i Pawła Muratowa ostatnie oddziały rosyjskie opuściły Wan 4 sierpnia. Brytyjska chronologia wojny zapisała ewakuację pod 3 sierpnia, tego dnia, w którym miasto opuściła większość mieszkańców.

Klęska pod Malazgirtem

Odwrót był skutkiem przegranej bitwy na północ od jeziora Wan. W połowie lipca rosyjski IV Korpus Kaukaski generała Oganowskiego nacierał w dolinie Eufratu Wschodniego, a jego lewe skrzydło dotarło aż do Tatwanu na zachodnim brzegu jeziora. Turcy zebrali jednak w tym rejonie znaczne siły pod dowództwem Abdülkerima Paszy i od 20 lipca uderzyli na rozproszone rosyjskie oddziały. 26 lipca Rosjanie oddali Malazgirt, a ich odwrót zamienił się w ucieczkę. Na południe od jeziora generał Truchin, który z Kozakami i ormiańskimi drużynami ochotniczymi podchodził pod Bitlis, musiał zawrócić. 29 lipca dotarł do Wanu.

Wan, położony daleko na południe od nowej linii frontu, nie dał się utrzymać. Dowódca Armii Kaukaskiej, generał Nikołaj Judenicz, planował zresztą skrócić front i uderzyć na Turków z innego kierunku. Według relacji amerykańskiego lekarza misyjnego Clarence’a Usshera w sobotę 31 lipca dowodzący w Wanie generał Nikołajew ogłosił, że wszyscy mieszkańcy prowincji, także cudzoziemcy, powinni uciekać. Według źródeł tureckich Rosjanie dali Ormianom na przygotowania trzy dni.

Exodus

Miasto pustoszało w ciągu kilku dni. Na drogach prowadzących na północ, ku rosyjskiej granicy, tłoczyły się wozy zaprzęgnięte w woły, juczne osły, bydło i piesi z dobytkiem na plecach. Chłopi z okolicznych wsi palili przed odejściem pola, żeby zboże nie wykarmiło nadciągającej armii osmańskiej. Odchodzili też przywódcy ormiańskiego samorządu, który od maja rządził Wanem pod rosyjską opieką, w tym gubernator Aram Manukian. Ussher, chory na tyfus, opuścił miasto 3 sierpnia z grupą amerykańskich misjonarzy w rosyjskich ambulansach.

Uciekinierzy mieli przed sobą 160–240 kilometrów, na przemian przez góry i suche równiny, w sierpniowym upale, z niewielkim zapasem wody. Większość szła przez Bergri na północnym wschodzie jeziora i przełęcze na północ od niego w stronę Iğdır i Erywania. Część uchodźców z południowej części prowincji uciekała przez granicę perską, w stronę Salmas. Kolumny już w drodze atakowali Kurdowie, a ludzie umierali z wycieńczenia, pragnienia i chorób.

Ilu ich było

Liczby są szacunkowe. Brytyjski zbiór dokumentów o losie Ormian, opracowany w 1916 roku przez Jamesa Bryce’a i Arnolda Toynbeego, mówi o ćwierć miliona Ormian z Wanu, Alaszkertu i okolic. Według przytoczonego tam sprawozdania z Eczmiadzynu do 13 sierpnia przybyło do Rosji około 203 tysięcy uchodźców z samego Wanu i okolic, a Ussher pisał, że w tamtym tygodniu przez granicę przeszło ponad 270 tysięcy ludzi z wilajetów Wan, Bitlis i Erzurum. Wielu z nich zmarło jeszcze w drodze lub w pierwszych tygodniach po przybyciu na Kaukaz, głównie na czerwonkę i z głodu.

Dla Ormian z Wanu była to druga katastrofa tego roku. Wiosną uratowało ich przybycie Rosjan, ale w tym samym czasie w niemal całej Anatolii trwało ludobójstwo Ormian: deportacje i masakry, przed którymi ucieczka z wojskami rosyjskimi była dla wielu jedyną szansą na przeżycie. Do zrujnowanego miasta wkroczyły wkrótce wojska osmańskie.