Rząd francuski zaczyna wracać do Paryża

Brytyjska chronologia wojny notuje pod datą 18 listopada 1914 roku początek powrotu rządu francuskiego z Bordeaux do Paryża. Powrót nie był jednak jednorazowym aktem, lecz procesem rozłożonym na kilka tygodni, a w źródłach francuskich nie widać decyzji podjętej akurat tego dnia. Datę 18 listopada trzeba więc traktować umownie. Władze opuściły stolicę w nocy z 2 na 3 września, gdy niemieckie armie zbliżały się do Paryża.

Spór o termin

Po zwycięstwie nad Marną bezpośrednie zagrożenie minęło, ale front zatrzymał się niespełna sto kilometrów od stolicy, a jesienią najcięższe walki toczyły się we Flandrii. Prezydent Raymond Poincaré od dawna nalegał na powrót. Uważał, że rząd powinien być bliżej armii i okupowanych departamentów, a dalszy pobyt w Bordeaux źle wygląda w oczach paryżan. Ministrowie byli podzieleni, a naczelny wódz Joseph Joffre wolał, by władze jeszcze nie wracały.

8 listopada Rada Ministrów przyjęła kompromis. Jak zanotował Poincaré w swoich wspomnieniach, premier René Viviani i minister sprawiedliwości Aristide Briand mieli na zmianę przebywać w Paryżu, a rząd miał czekać w Bordeaux, aż naczelny wódz nie będzie widział przeszkód w jego powrocie. W połowie listopada parlamentarzyści z Paryża zażądali, by następna sesja parlamentu odbyła się w stolicy, a nie w Bordeaux.

Powrót

23 listopada Joffre przestał się sprzeciwiać. Następnego dnia wieczorem Poincaré wyjechał z Bordeaux do Paryża, choć na posiedzenia rządu musiał jeszcze wracać nad Garonnę. Na początku grudnia Joffre oświadczył, że Paryż jest już zupełnie bezpieczny. Rząd zgodził się, by ministrowie wracali od 6 grudnia. 8 grudnia w Bordeaux odbyło się ostatnie posiedzenie Rady Ministrów, a następnego dnia prezydent był już w Pałacu Elizejskim. W kolejnych dniach do stolicy wróciły ministerstwa i korpus dyplomatyczny, choć część urzędów, między innymi część ministerstwa wojny, pozostała jeszcze przez pewien czas w Bordeaux.

22 grudnia 1914 roku parlament zebrał się w Paryżu na sesji nadzwyczajnej. Bordeaux przestało pełnić funkcję stolicy po ponad trzech miesiącach. Ponownie francuskie władze opuściły Paryż dopiero w czerwcu 1940 roku, gdy w czasie niemieckiej ofensywy znów przeniosły się do Bordeaux.