Samobójstwo Kaledina

11 lutego 1918 roku (29 stycznia według kalendarza juliańskiego, obowiązującego jeszcze w Rosji) w Nowoczerkasku, stolicy Kozaków dońskich, ataman generał Aleksiej Kaledin zwołał posiedzenie rządu Wojska Dońskiego. Oznajmił, że do obrony obwodu przed nacierającymi bolszewikami zostało na froncie 147 bagnetów, i złożył swoje pełnomocnictwa. Gdy członkowie rządu zaczęli się rozwodzić nad sytuacją, przerwał im według relacji świadków słowami: „Panowie, mówcie krócej. Czas nie czeka. Przecież od gadania zginęła Rosja”. Po posiedzeniu przeszedł do swojego gabinetu i zastrzelił się strzałem w serce. W liście do generała Michaiła Aleksiejewa wyjaśnił, że odbiera sobie życie, bo Kozacy odmówili pójścia za swoim atamanem. Brytyjska chronologia wojny notuje samobójstwo Kaledina pod 13 lutego, zapewne według daty, w której wiadomość dotarła na Zachód.

Don przeciw bolszewikom

Kaledin, w 1916 roku dowódca 8 Armii, która w ofensywie Brusiłowa wzięła Łuck, latem 1917 roku został wybrany atamanem przez kozacki Krąg Wojskowy. Na naradzie państwowej w Moskwie żądał likwidacji rad i komitetów w wojsku, a po upadku puczu Korniłowa z trudem uniknął aresztowania. Po przewrocie bolszewickim uznał przejęcie władzy przez Lenina za zbrodnię i ogłosił, że do czasu przywrócenia prawowitej władzy w Rosji rząd Wojska Dońskiego bierze całą władzę w obwodzie. Nowoczerkask stał się schronieniem dla przeciwników bolszewików. W połowie listopada przybył tu Aleksiejew i zaczął werbować oficerów do ochotniczych oddziałów, a w grudniu, po ucieczce z Bychowa, dołączył do niego generał Ławr Korniłow. Z oddziałów Aleksiejewa wyrosła na przełomie roku Armia Ochotnicza. W grudniu ochotnicy pomogli Kaledinowi odbić z rąk miejscowych bolszewików Rostów nad Donem.

Siła atamana była jednak pozorna. W miastach obwodu przeważała ludność napływowa, nieufna wobec kozackiej władzy, a robotnicy z zagłębia węglowego popierali bolszewików. Wracający z frontu kozaccy żołnierze byli zmęczeni wojną i nie zamierzali bić się z rządem, który obiecywał pokój i ziemię. Wielu z nich uważało, że czerwone oddziały idą tylko na „obcych”, czyli na oficerów-ochotników. Od grudnia na Don i Ukrainę nacierały wojska sowieckie pod dowództwem Władimira Antonowa-Owsiejenki, a 23 stycznia (10 stycznia st. st.) zjazd kozaków-frontowców w stanicy Kamieńskiej ogłosił Kaledina złożonym z urzędu i uznał władzę Rady Komisarzy Ludowych. Ataman miał do dyspozycji głównie ochotników i partyzanckie oddziały złożone z uczniów i kadetów. 3 lutego (21 stycznia st. st.) zginął najbardziej znany z ich dowódców, pułkownik Wasilij Czernieckow. 10 lutego (28 stycznia st. st.) kolumna Rudolfa Siwersa zajęła Taganrog. Tego samego dnia Korniłow zawiadomił Kaledina, że Armia Ochotnicza, której groziło zniszczenie, wycofa się na Kubań. Dla atamana była to ostatnia kropla.

Pomyłki brytyjskiej chronologii

Brytyjska chronologia wojny podaje, że 4 lutego Kozacy dońscy pod dowództwem generała Aleksiejewa ruszyli na Moskwę, a 13 lutego zostali pobici przez bolszewików. Obie informacje są nieścisłe i odbijają zapewne pogłoski docierające wówczas na Zachód. Żadnego marszu na Moskwę nie było. Aleksiejew nie dowodził Kozakami, lecz współtworzył z Korniłowem Armię Ochotniczą, liczącą wtedy zaledwie 3–4 tysiące ludzi. W lutym nie nacierała ona, tylko rozpaczliwie broniła się na podejściach do Rostowa i Taganrogu. Nie było też jednej rozstrzygającej bitwy 13 lutego. Kozacki opór załamywał się stopniowo: 10 lutego padł Taganrog, nazajutrz zginął Kaledin, a jego następca, generał Anatolij Nazarow, nie zdołał już odwrócić biegu wydarzeń. W nocy z 22 na 23 lutego ochotnicy opuścili Rostów i ruszyli na Kubań, a 25 lutego bolszewicy zajęli Nowoczerkask.