Turcy odbijają Muş

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 30 kwietnia 1917 roku, że wojska osmańskie zajęły Muş, miasto w tureckiej Armenii na zachód od jeziora Wan. Tę samą datę podają tureccy historycy, dla których był to dzień ostatecznego wyzwolenia miasta spod rosyjskiej okupacji. Turecka encyklopedia islamu TDV pisze o 1 maja, a historia wojen kaukaskich W.E.D. Allena i Pawła Muratowa ogólnie o maju. Tym razem Turcy nie musieli o Muş walczyć. Rosjanie sami wycofali się z miasta, a Allen i Muratow nazywają je pierwszym ważnym punktem, który opuściła rozkładająca się po rewolucji rosyjska Armia Kaukaska.

Miasto przechodzące z rąk do rąk

Muş zmieniał właściciela już po raz czwarty od początku 1916 roku. W lutym tamtego roku, po upadku Erzurum, zajęli go rosyjscy Kozacy. Na początku sierpnia XVI Korpus Mustafy Kemala odbił Muş i Bitlis, ale już po kilku tygodniach Rosjanie przeszli do kontrofensywy i znów podeszli pod miasto. Kiedy do niego wrócili, źródła podają różnie: część mówi o drugiej połowie sierpnia, a Allen i Muratow piszą, że Turcy utrzymali się na okolicznych wzgórzach i opuścili Muş dopiero pod koniec września. Bitlis pozostał w rękach osmańskich.

Zimą 1916/1917 roku obie armie bardziej niż z przeciwnikiem zmagały się z głodem, mrozem i chorobami. Według Allena i Muratowa rosyjscy strzelcy kaukascy w górach dostawali czasem tylko pół funta chleba dziennie i gotowali zupę z mięsa osłów, kotów i psów, a w marcu 1917 roku w rosyjskiej 66 Dywizji Piechoty wybuchł tyfus, przywleczony być może właśnie z Muşu. W połowie marca wiele rosyjskich oddziałów miało tylko 60–70 procent stanu. Po stronie osmańskiej było jeszcze gorzej. Racje żołnierzy obcięto o dwie trzecie, szerzył się tyfus, połowa koni artyleryjskich padła z głodu, a sześć dywizji 2 Armii liczyło w marcu nie więcej niż 30 tysięcy ludzi. 7 marca dowództwo tej armii objął Mustafa Kemal.

Skutki rewolucji

Allen i Muratow nie mają wątpliwości, że tylko wybuch rewolucji lutowej uratował Turków przed zupełną klęską w Azji Mniejszej. Rozkład Armii Kaukaskiej postępował wolniej i mniej gwałtownie niż na froncie europejskim. Żołnierze wciąż wykonywali rozkazy, ale komitety i delegaci z Tyflisu i Piotrogrodu wtrącali się do dowodzenia, a w garnizonach na tyłach dochodziło do zamieszek. Armia utrzymała przez wiosnę i lato prawie wszystkie zdobycze z poprzedniego roku. Dochodziło tylko do niewielkich odwrotów, by w pierwszej linii zostawić jak najmniej żołnierzy, i pierwszym ważnym miejscem opuszczonym w ten sposób był właśnie Muş.

Turecki historyk Haluk Selvi pisze, że oddziały, które weszły do miasta, podlegały Mustafie Kemalowi jako dowódcy 2 Armii. Muş był w ruinie. Jego ormiańskich mieszkańców wymordowano w 1915 roku w czasie ludobójstwa Ormian, a wojna i ucieczki wyludniły także muzułmańską część miasta. Selvi podaje, że jeszcze w spisie z 1927 roku Muş liczył zaledwie nieco ponad 4 tysiące mieszkańców.

Znaczenie

Odzyskanie Muşu nie zmieniło sytuacji na froncie kaukaskim. Latem 1917 roku w rejonie Bitlisu i Muşu stała według Allena i Muratowa tylko turecka 5 Dywizja z częścią 8 Dywizji, bo osłabiona 2 Armia stała się w praktyce zapleczem, z którego uzupełniano wojska walczące w Iraku i Palestynie. Sam Kemal opuścił wkrótce Kaukaz. Po obu stronach frontu panował zastój. Według Allena i Muratowa dowodzący wojskami rosyjskimi generał Nikołaj Judenicz, nie mogąc znieść ingerencji komitetów, w czerwcu złożył dowództwo. Muş był jednak zapowiedzią tego, co miało nadejść: gdy na początku 1918 roku rosyjska armia rozpadła się zupełnie, Turcy odzyskali wszystkie ziemie utracone na rzecz Rosjan.