Wielki książę Mikołaj naczelnym wodzem armii rosyjskiej

Na początku sierpnia 1914 roku car Mikołaj II mianował naczelnym wodzem wszystkich sił lądowych i morskich Rosji wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza. Ukaz podpisano 2 sierpnia (20 lipca według obowiązującego wówczas w Rosji kalendarza juliańskiego), a ówczesne kroniki odnotowują nominację pod 3 sierpnia.

Car początkowo zamierzał sam objąć dowództwo armii. Ministrowie odradzali mu to jednak, argumentując, że monarcha nie powinien wiązać swojego autorytetu z losami działań wojennych, a jego obecność potrzebna jest w stolicy. Wybór padł na wielkiego księcia, wnuka cesarza Mikołaja I i krewnego cara. Mikołaj Mikołajewicz był zawodowym żołnierzem, generałem kawalerii o ogromnym wzroście i surowym usposobieniu. Cieszył się dużym autorytetem w armii, choć nie brał udziału w przygotowywaniu planów wojennych.

Wielki książę nie mógł sam dobrać najbliższych współpracowników. Szefem jego sztabu został dotychczasowy szef sztabu generalnego Nikołaj Januszkiewicz, a kluczową rolę w planowaniu operacji odgrywał generał kwatermistrz Jurij Daniłow. Kwatera główna naczelnego wodza, zwana Stawką, w połowie sierpnia rozlokowała się w Baranowiczach, ważnym węźle kolejowym na zachodnich ziemiach imperium.

Nazwisko wielkiego księcia zapisało się szczególnie w polskiej historii. 14 sierpnia 1914 roku wydał on odezwę do Polaków, w której zapowiadał, że po zwycięstwie Polska zostanie zjednoczona pod berłem cara i odzyska swobodę wiary, języka i samorządu. Odezwa miała pozyskać Polaków dla sprawy rosyjskiej w wojnie z Niemcami i Austro-Węgrami, choć jej obietnice pozostały ogólnikowe.

Mikołaj Mikołajewicz dowodził armią rosyjską przez ponad rok, w okresie wielkich zwycięstw nad Austro-Węgrami w Galicji, ale też ciężkich klęsk w starciach z Niemcami. Po tzw. wielkim odwrocie z 1915 roku car odwołał go i we wrześniu 1915 roku sam objął naczelne dowództwo.