Brytyjczycy w Batumi

22 grudnia 1918 roku do Batumi, głównego portu Zakaukazia nad Morzem Czarnym, przypłynął generał major George Forestier-Walker, dowódca brytyjskiej 27 Dywizji, z improwizowaną brygadą złożoną z oddziałów tej dywizji. Tę datę podaje brytyjska historia oficjalna frontu macedońskiego (Cyril Falls, Military Operations: Macedonia, t. II). Brytyjska chronologia wojny notuje zajęcie Batumi dopiero pod 27 grudnia, ale przejmowanie miasta trwało kilka dni: według rosyjskich opracowań 24 grudnia w Batumi rozpoczęła pracę kwatera brygadiera Jamesa Cooke-Collisa, późniejszego gubernatora wojskowego, a 26 grudnia pierwsze brytyjskie oddziały ruszyły koleją w głąb kraju.

Port dla sprzymierzonych

Batumi przeszło w 1918 roku z rąk do rąk. Traktat brzeski oddawał je Turcji, a 14 kwietnia wojska osmańskie zajęły miasto niemal bez walki. W czerwcu Gruzja musiała w traktatach batumskich uznać je za tureckie. Klęska Imperium Osmańskiego odwróciła sytuację. Rozejm w Mudros zobowiązywał Turków do wycofania wojsk z Zakaukazia na żądanie sprzymierzonych i zakazywał im sprzeciwiać się zajęciu Batumi i Baku. Według nowszych opracowań pierwsi brytyjscy oficerowie przybyli do Batumi już 4 i 12 grudnia. Większość wojsk tureckich opuściła wtedy okręg batumski, ale wciąż stało w nim kilkanaście tysięcy żołnierzy osmańskich.

Na Zakaukazie skierowano 27 Dywizję z frontu salonickiego. Według Fallsa siły w Batumi miały być ogniwem łączącym Konstantynopol z brytyjską 39 Brygadą, która w listopadzie wróciła do Baku. Miały pilnować wykonania rozejmu, zabezpieczyć kolej zakaukaską z Batumi przez Tyflis do Baku i na nowo uruchomić ropociąg, którym bakijska nafta płynęła do Batumi. Dla floty brytyjskiej na Morzu Czarnym liczyło się też samo paliwo.

Wojna w głębi kraju

Pierwszą wiadomością, jaka czekała Forestiera-Walkera w Batumi, była wojna między dwiema nowymi republikami. Od 7 grudnia na południe od Tyflisu, wzdłuż linii kolejowej do Baku, walczyły ze sobą wojska Demokratycznej Republiki Gruzji i Armenii, które spierały się o pograniczne powiaty z mieszaną ludnością. Generał natychmiast wysłał do Tyflisu oficera sztabowego z niewielką eskortą. Ten przekonał obie strony do przerwania walk, a pod przewodnictwem generała Williama Rycrofta, który akurat odbywał inspekcję na Kaukazie, rozpoczęły się rokowania. Wojna armeńsko-gruzińska zakończyła się zawieszeniem broni 31 grudnia, a w styczniu 1919 roku strony zawarły w Tyflisie porozumienie.

Rząd gruziński Noego Żordanii liczył na pomoc sprzymierzonych przeciw bolszewikom, ale do obecności brytyjskiego wojska w stolicy podchodził z rezerwą. Według części opracowań oddziały ruszyły do Tyflisu mimo jego sprzeciwu. Do 9 stycznia 1919 roku w Batumi wyładowała się większość 27 Dywizji. Jej kwatera główna stanęła w Tyflisie, a jedna z brygad została w Batumi.

Brytyjskie Batumi

Brytyjczycy nie oddali Batumi Gruzji, choć ta uważała miasto i okolice za swoje. Okręg batumski był jedyną częścią Zakaukazia, którą rządzili bezpośrednio. Cooke-Collis został gubernatorem wojskowym, a pod koniec grudnia powołano radę administracyjną z przedstawicieli różnych narodowości, na której czele stanął Rosjanin, czemu sprzeciwiali się Gruzini. Według nowszych opracowań 30 grudnia osmańska administracja przekazała radzie formalnie władzę w mieście. Brytyjski zarząd przetrwał do lipca 1920 roku, kiedy Wielka Brytania przekazała Batumi Gruzji i wycofała stamtąd ostatnie wojska.