Protić premierem Królestwa SHS

20 grudnia 1918 roku (7 grudnia według kalendarza juliańskiego, którego wtedy jeszcze używano w Serbii) regent Aleksander powołał pierwszy rząd Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Premierem został Stojan Protić, a nie, jak się spodziewano, Nikola Pašić. Tego dnia Pašić, który kierował rządem Serbii nieprzerwanie od 1912 roku, przestał być premierem. Brytyjska chronologia wojny notuje pod 20 grudnia ustąpienie Pašicia, a nominację Proticia dopiero pod 29 grudnia. Serbskie i chorwackie opracowania zgodnie podają jednak, że rząd Proticia powstał 20 grudnia, dlatego oba wydarzenia opisujemy razem.

Pašić był najważniejszą postacią serbskiej polityki od ponad trzydziestu lat. Przywódca Partii Radykalnej stał na czele rządu już wcześniej, m.in. w latach 1904–1905, 1906–1908 i 1909–1911, a od jesieni 1912 roku prowadził Serbię przez wojny bałkańskie, kryzys lipcowy 1914 roku, klęskę i wygnanie na Korfu, aż do zwycięstwa. Po proklamowaniu królestwa 1 grudnia uchodził za faktycznego premiera nowego państwa. Od 11 grudnia przywódcy głównych partii rozmawiali o pierwszym wspólnym rządzie i według historyków zgodzili się, że stanie na jego czele właśnie Pašić. Regent, który od lat go nie lubił, powierzył jednak misję jego partyjnemu koledze. Pašić przebywał wtedy za granicą.

Protić, urodzony w 1857 roku w Kruševacu, był jednym z ideologów Partii Radykalnej i znanym publicystą, wieloletnim ministrem spraw wewnętrznych i finansów. W lipcu 1914 roku jako minister spraw wewnętrznych współredagował odpowiedź Serbii na austro-węgierskie ultimatum. W listopadzie 1918 roku sprzeciwiał się porozumieniu genewskiemu, a w Belgradzie przygotowywał wraz z delegacją z Zagrzebia proklamację królestwa. Jego rząd był koalicją ludzi ze wszystkich części nowego państwa. Wicepremierem został Słoweniec Anton Korošec, ministrem spraw zagranicznych Chorwat Ante Trumbić, dotychczasowy przewodniczący Komitetu Jugosłowiańskiego, a ministrem spraw wewnętrznych chorwacki Serb Svetozar Pribićević. W gabinecie znaleźli się też m.in. przywódca bośniackich muzułmanów Mehmed Spaho, socjaldemokrata Vitomir Korać i przywódca serbskich niezależnych radykałów Ljubomir Davidović. Najważniejsze resorty, w tym wojsko, finanse i sprawy wewnętrzne, pozostały jednak w rękach Serbów.

Nowy rząd zawiadomił sprzymierzone i neutralne państwa o powstaniu Królestwa SHS, ale na uznanie musiał jeszcze poczekać. Pašić jako najbardziej doświadczony polityk stanął jednak na czele delegacji królestwa na konferencję pokojową w Paryżu, w której zasiadł obok Trumbicia i dyplomaty Milenka Vesnicia. Gabinet Proticia przetrwał do sierpnia 1919 roku, a Pašić wrócił na urząd premiera w 1921 roku i kierował nim, z krótką przerwą, do kwietnia 1926 roku.