Ante Trumbić

Ante Trumbić był najważniejszym rzecznikiem południowych Słowian z monarchii habsburskiej w obozie sprzymierzonych. Adwokat i były burmistrz Splitu, poddany austriacki, po wybuchu wojny wyjechał na emigrację i od 1915 roku przewodniczył Komitetowi Jugosłowiańskiemu w Londynie. Przez cztery lata walczył na dwa fronty: z Włochami, którym sprzymierzeni obiecali wschodnie wybrzeże Adriatyku, i z premierem Serbii Nikolą Pašiciem, który chciał zjednoczenia na serbskich warunkach. Podpisał z Pašiciem deklarację z Korfu, a w listopadzie 1918 roku w Genewie na kilka dni wymusił na nim zgodę na równorzędne partnerstwo. Państwo, które w końcu powstało, nie było jednak tym, o które zabiegał.

Przed wojną

Urodził się 17 maja 1864 roku w Splicie, w austriackiej Dalmacji. Część źródeł chorwackich podaje datę 15 maja. Prawo studiował w Zagrzebiu, Wiedniu i Grazu, gdzie w 1890 roku uzyskał doktorat. Od 1894 roku prowadził kancelarię adwokacką w Splicie. Wywodził się z ruchu chorwackich „prawaszy”, czyli zwolenników historycznego prawa państwowego Chorwacji, ale z czasem przeszedł na pozycje zbliżenia z Serbami. Od połowy lat 90. zasiadał w sejmie krajowym Dalmacji, a w 1897 roku krótko także w wiedeńskiej Radzie Państwa. W latach 1905–1907 był burmistrzem Splitu.

Razem z Franem Supilem był głównym twórcą tak zwanej polityki „nowego kursu”. Jej celem było zjednoczenie Dalmacji z Chorwacją i Slawonią oraz współpraca Chorwatów z Serbami i z węgierską opozycją przeciwko Wiedniowi. Program ten przyjęli w październiku 1905 roku opozycyjni politycy chorwaccy w rezolucji riekskiej, z której wyrosła Koalicja Chorwacko-Serbska. Po aneksji Bośni w 1908 roku i wojnach bałkańskich Trumbić coraz wyraźniej opowiadał się za zjednoczeniem południowych Słowian poza monarchią habsburską.

Emigracja i Komitet Jugosłowiański

Po zamachu w Sarajewie i wybuchu wojny Trumbić, po naradach z innymi politykami opozycji, wyjechał do Włoch. Tam spotkał się z Supilem i rzeźbiarzem Ivanem Meštroviciem. Rząd serbski od początku chciał wykorzystać emigrantów. W grudniu 1914 roku Serbia ogłosiła w deklaracji z Niszu, że walczy o wyzwolenie i zjednoczenie Serbów, Chorwatów i Słoweńców, a Pašić przez bośniackich Serbów zaproponował Chorwatom utworzenie komitetu, który współpracowałby z Belgradem. Trumbić i Supilo podchodzili do tego nieufnie. Wiedzieli od rosyjskiego ministra spraw zagranicznych Siergieja Sazonowa, że Rosja popiera wielką Serbię, a nie państwo jugosłowiańskie.

Przełomem był traktat londyński z kwietnia 1915 roku. Ententa obiecała w nim Włochom Istrię, część Dalmacji i wyspy, czyli ziemie zamieszkane głównie przez Chorwatów i Słoweńców. Dla Trumbicia oznaczało to, że jedynym oparciem przeciw Włochom może być zwycięska Serbia. 30 kwietnia 1915 roku w Paryżu formalnie powołano Komitet Jugosłowiański, z Trumbiciem jako przewodniczącym i Supilem jako wiceprzewodniczącym. Na siedzibę wybrano Londyn, dokąd komitet przybył w maju. Należeli do niego emigranci z różnych krajów monarchii: Chorwaci z Dalmacji i Istrii, bośniaccy Serbowie i Słoweńcy. Utrzymywał się głównie z datków chorwackiej emigracji w obu Amerykach, częściowo także z pieniędzy rządu serbskiego.

Komitet prowadził propagandę w prasie, wydawał broszury i memoriały, a w Londynie wspierali go znawcy Europy Środkowej, historyk Robert Seton-Watson i dziennikarz „The Timesa” Henry Wickham Steed. Trumbić zabiegał o to, by sprzymierzeni uznali komitet za przedstawicielstwo południowych Słowian z Austro-Węgier, a ich samych za naród sprzymierzony. Pašić konsekwentnie temu przeszkadzał, bo w jego oczach jedynym reprezentantem całego narodu była Serbia. Spór dotyczył także ochotników. Jeńcy z armii austro-węgierskiej, którzy w Rosji zgłaszali się do walki, trafili do dywizji nazwanej serbską i dowodzonej przez serbskich oficerów, a nie do „jugosłowiańskiej”, jak chciał komitet.

W samym komitecie najostrzej spierał się z Pašiciem Supilo, który żądał od Serbii gwarancji równouprawnienia Chorwatów i rozmawiał w tej sprawie z Greyem. Trumbić był ostrożniejszy. Uważał, że otwarty konflikt z Serbią osłabi Chorwatów wobec Włoch i że zjednoczenie trzeba osiągnąć za wszelką cenę, byle monarchia upadła. W czerwcu 1916 roku Supilo wystąpił z komitetu, a Trumbić został jego niekwestionowanym przywódcą.

Korfu

Wiosną 1917 roku położenie Serbii się zmieniło. Po rewolucji lutowej straciła ona rosyjskiego protektora, sprzymierzeni szukali odrębnego pokoju z cesarzem Karolem, a w Wiedniu posłowie południowosłowiańscy z Antonem Korošcem ogłosili deklarację majową, która przewidywała zjednoczenie w granicach monarchii. Pašić potrzebował porozumienia z emigrantami i zaprosił ich na Korfu. Obrady trwały od połowy czerwca do 20 lipca 1917 roku. Trumbić bronił autonomii historycznych krajów i ustroju federacyjnego, ale miał słabe poparcie we własnej delegacji, a Pašić groził, że w razie oporu Serbia porzuci zjednoczenie i zadowoli się własnym powiększeniem.

Deklaracja z Korfu, którą obaj podpisali 20 lipca, zapowiadała Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, konstytucyjną i parlamentarną monarchię pod dynastią Karadziordziewiciów, z równouprawnieniem trzech nazw narodowych, dwóch alfabetów i trzech wyznań. Spór o centralizm i federację odłożono do przyszłej konstytuanty. Trumbić odczytywał deklarację jako umowę dwóch równych partnerów, Pašić jako dokument propagandowy, który w razie potrzeby można pominąć. Ta różnica zaciążyła na całym następnym roku.

1918: Rzym, Waszyngton i Genewa

Zimą 1917/1918 roku Trumbić prowadził w Londynie rozmowy z wysłannikiem włoskiego komitetu parlamentarnego Andreą Torre. 7 marca 1918 roku podpisali porozumienie, które uznawało jedność i niepodległość Jugosłowian za żywotny interes Włoch i zapowiadało polubowne rozstrzygnięcie sporów granicznych. W kwietniu Trumbić był jednym z głównych uczestników zjazdu narodów uciskanych przez Austro-Węgry w Rzymie, obok Edvarda Beneša i Milana Rastislava Štefánika. Porozumienie z Torre nie wiązało jednak rządu włoskiego. Minister spraw zagranicznych Sidney Sonnino trzymał się traktatu londyńskiego i nie ufał Trumbiciowi. W czerwcu Trumbić skarżył się Amerykanom, że deklaracja wersalska obiecuje niepodległość Polsce, a Jugosłowianom tylko sympatię.

W tym czasie stosunki z Pašiciem były najgorsze. Komitet upoważnił Trumbicia, by z pominięciem serbskiego premiera przedstawiał swoje żądania bezpośrednio sprzymierzonym. Pašić odpowiadał, że to Serbia wyzwala i jednoczy, a komitet sam powołał do życia. Według historyków brytyjski minister spraw zagranicznych Arthur Balfour traktował deklarację z Korfu jako umowę partnerów i wzywał Pašicia do porozumienia z komitetem, ale sprzymierzeni nie uznali komitetu za ciało sprzymierzone. Jesienią, gdy monarchia się rozpadała, w Zagrzebiu powstała Rada Narodowa, która upoważniła komitet do reprezentowania jej za granicą.

Najważniejszy sukces Trumbicia przyszedł na konferencji w Genewie w dniach 6–9 listopada 1918 roku. Razem z przewodniczącym Rady Narodowej Korošcem i przy poparciu serbskiej opozycji wymusił na osamotnionym Pašiciu, ponaglanym także przez prezydenta Francji, zgodę na wspólny rząd, w którym Serbia i Państwo Słoweńców, Chorwatów i Serbów miały po równo ministrów, a każde zachowywało władzę na swoim terytorium. Było to rozwiązanie konfederacyjne. Po kilku dniach rząd serbski je odrzucił, a w Zagrzebiu Svetozar Pribićević przekonał Radę Narodową, by szła do zjednoczenia bez warunków. Trumbić, wciąż za granicą, dowiedział się o proklamacji Królestwa SHS 1 grudnia z listu jednego z członków delegacji.

Po wojnie

20 grudnia 1918 roku Trumbić został ministrem spraw zagranicznych w pierwszym rządzie Królestwa SHS i razem z Pašiciem reprezentował je na konferencji pokojowej w Paryżu, broniąc wybrzeża Adriatyku przed roszczeniami Włoch. W listopadzie 1920 roku podpisał w Rapallo traktat z Włochami, który oddawał im Istrię i Zadar, a Rijekę czynił wolnym miastem, po czym ustąpił z rządu. W konstytuancie głosował przeciwko scentralizowanej konstytucji widowdańskiej z 1921 roku. W kolejnych latach coraz bardziej zbliżał się do chorwackiej opozycji, w 1932 roku zredagował tak zwane punktacje zagrzebskie przeciwko serbskiej hegemonii, a w latach 1933–1934, gdy Vladko Maček siedział w więzieniu, faktycznie kierował Chorwackim Stronnictwem Chłopskim. Zmarł w Zagrzebiu 17 listopada 1938 roku i został pochowany w Splicie.

Ocena

Historycy jugosłowiańscy spierali się o Trumbicia od lat dwudziestych. Czeska historyczka Milada Paulová, której praca o Komitecie Jugosłowiańskim ukazała się w 1925 roku, przedstawiła go jako człowieka, który musiał walczyć o równorzędną pozycję z kierującym się serbskim nacjonalizmem Pašiciem. Ten obraz przyjęła większość historyków chorwackich i słoweńskich. Historycy serbscy częściej podkreślali, że to serbska armia i dyplomacja wywalczyły zjednoczenie, a komitet był dla nich organizacją emigrantów bez mandatu i bez wojska.

Zgodnie podkreśla się, że Trumbić był zręcznym prawnikiem i wytrwałym dyplomatą, który bez państwa i bez armii zdołał zrobić ze sprawy jugosłowiańskiej temat rozmów sprzymierzonych. Jego słabością była właśnie ta pozycja: emigrant bez mandatu wyborczego, zależny od dobrej woli Londynu i Paryża, nie mógł narzucić warunków ani Pašiciowi, ani politykom w kraju. Część historyków uważa też, że zbyt długo odkładał spór o ustrój w imię jedności wobec Włoch, a gdy w Genewie wreszcie go wygrał, było już za późno. Według francuskiego publicysty Henriego Pozziego pod koniec życia Trumbić miał żałować upadku monarchii habsburskiej, bo państwo, które pomógł stworzyć, nie spełniło jego nadziei.