Początek bitwy nad Ourcq

5 września 1914 roku, na północny wschód od Paryża, francuska 6 Armia generała Michela Maunoury’ego zderzyła się z niemieckim korpusem osłaniającym prawe skrzydło 1 Armii generała Alexandra von Klucka. Walki na wzgórzach pod Monthyon i Penchard, kilka kilometrów od Meaux, rozpoczęły bitwę nad rzeką Ourcq. Był to pierwszy akt bitwy nad Marną, która zatrzymała niemiecki marsz na Paryż i przekreśliła nadzieje Niemiec na szybkie zwycięstwo na zachodzie.

Skręt Klucka

Według niemieckiego planu wojny, znanego jako plan Schlieffena, armia Klucka, najdalej wysunięta na prawym skrzydle, miała przejść na zachód od Paryża i okrążyć armie francuskie. Pod koniec sierpnia Kluck zmienił jednak kierunek marszu. Chcąc dopaść cofającą się francuską 5 Armię i wesprzeć sąsiednią 2 Armię generała Karla von Bülowa, skręcił na południowy wschód, a jego kolumny zaczęły przechodzić na wschód od stolicy Francji. 3 września jego czołowe oddziały przekroczyły Marnę.

Manewr ten odsłonił prawe skrzydło niemieckiej armii. Francuscy lotnicy i kawalerzyści szybko to zauważyli. Gubernator wojskowy Paryża, generał Joseph Gallieni, któremu podlegała formowana od końca sierpnia 6 Armia, uznał, że nadarza się okazja, by uderzyć Niemców w bok. Naczelny wódz, generał Joseph Joffre, wieczorem 4 września wydał rozkazy do ogólnej kontrofensywy wszystkich armii lewego skrzydła, wyznaczoną na 6 września. 6 Armia miała do tego czasu podejść na wschód i przygotować się do przekroczenia Ourcq.

Zderzenie pod Monthyon

Niemcy spodziewali się zagrożenia od strony Paryża, ale nie wiedzieli, jak jest poważne. Osłonę prawego skrzydła Kluck powierzył jedynemu korpusowi, IV Korpusowi Rezerwowemu generała Hansa von Gronaua, rozstawionemu na północ od Meaux. Reszta armii znajdowała się już na południe od Marny, w pościgu za aliantami.

5 września po południu, gdy oddziały Maunoury’ego maszerowały na swoje pozycje wyjściowe, natrafiły na Niemców. Gronau, zaniepokojony meldunkami o ruchach nieprzyjaciela, sam postanowił zaatakować, by sprawdzić, co ma przed sobą. Niemiecka artyleria, ustawiona na wzgórzach pod Monthyon, otworzyła ogień do francuskich kolumn na otwartej równinie. Francuskie dywizje rezerwowe poniosły ciężkie straty. Na prawym skrzydle brygada marokańska wyparła Niemców z części pozycji, ale nie zdołała zdobyć wzgórz pod Penchard. Walki toczyły się też o wieś Saint-Soupplets. Wieczorem Francuzi stali na linii Saint-Soupplets – Monthyon – Penchard.

Gronau zdał sobie sprawę, że ma przed sobą całą armię, a nie tylko słabe oddziały z garnizonu Paryża. W nocy wycofał swój korpus kilka kilometrów na wschód, na lepsze pozycje, i powiadomił dowództwo armii. Kluck otrzymał wiadomość w nocy z 5 na 6 września i zaczął zawracać swoje korpusy znad Marny na północ, przeciw Maunoury’emu. Wysiłek Gronaua kosztował go wiele, ale uchronił 1 Armię przed zaskoczeniem.

Śmierć Charles’a Péguy

Wśród poległych 5 września był Charles Péguy, jeden z najwybitniejszych francuskich poetów i eseistów tamtych lat. Czterdziestojednoletni porucznik 276 Pułku Piechoty z 55 Dywizji Rezerwowej prowadził swoich żołnierzy do natarcia przez pola w pobliżu wsi Villeroy, w stronę wzgórz pod Monthyon. Zginął trafiony kulą w czoło. W pobliżu miejsca jego śmierci stoi dziś pomnik, a w okolicy znajdują się groby i cmentarze żołnierzy poległych w tych walkach. Śmierć Péguy stała się we Francji symbolem ofiary całego pokolenia.

Dalszy przebieg

Następnego dnia, 6 września, na całym froncie od okolic Paryża po Verdun ruszyła francusko-brytyjska kontrofensywa. Nad Ourcq przez kolejne dni toczyły się zacięte walki. Kluck przerzucał na północ korpus za korpusem, a Francuzi dowozili posiłki. W nocy z 7 na 8 września Gallieni wysłał na front część żołnierzy świeżo przybyłej 7 Dywizji zarekwirowanymi paryskimi taksówkami. Niemcy mieli przewagę w ciężkiej artylerii i kilka razy byli bliscy oskrzydlenia 6 Armii.

Przerzucenie całej armii Klucka nad Ourcq otworzyło jednak lukę między nią a armią Bülowa. Weszły w nią wojska brytyjskie i francuska 5 Armia. 9 września, w obawie przed rozcięciem frontu, niemieckie dowództwo nakazało odwrót. Armia Klucka, bliska sukcesu nad Ourcq, zaczęła wycofywać się na północ, w stronę Aisne.

Znaczenie

Starcie pod Monthyon było z pozoru lokalną potyczką, lecz wywołało lawinę wydarzeń. Zaalarmowany Kluck zwrócił armię przeciw Paryżowi, a to umożliwiło aliantom uderzenie w lukę między niemieckimi armiami. Bitwa nad Ourcq związała główne siły niemieckiego prawego skrzydła i przesądziła o losach całej kampanii 1914 roku na zachodzie. Wojna ruchowa we Francji zaczęła dobiegać końca, a kilka tygodni później obie strony okopały się na linii, która w dużej części przetrwała do 1918 roku.