Początek bitwy pod Kupiszkami

30 lipca 1915 roku rosyjskie oddziały uderzyły pod Kupiszkami, miasteczkiem na północnej Litwie, około 40 kilometrów na wschód od Poniewieża. Natarcie trafiło w lukę między dwoma korpusami kawalerii niemieckiej Armii Niemna, które następnego dnia miały wyruszyć daleko na wschód. Tak zaczęła się bitwa, którą niemiecki oficjalny wykaz bitew nazywa bitwą pod Kupiszkami i datuje na 30 lipca – 7 sierpnia 1915 roku. Pod 30 lipca jej początek notuje też brytyjska chronologia wojny.

Pięć dni wcześniej zakończyła się bitwa pod Szawlami. Armia Niemna generała Ottona von Below zajęła w niej zachodnią Kurlandię, Szawle i Poniewież, a 28 lipca Below przeniósł do Szawli swoją kwaterę główną. Rosyjska 5 Armia generała Pawła Plehwego poniosła ciężkie straty, ale uniknęła okrążenia. Niemieckie dowództwo uznało ją za rozbitą i przygotowywało już kolejne zadania. Główne siły Belowa miały skręcić na południe, przeciw twierdzy Kowno. Korpus kawalerii generała Manfreda von Richthofena miał ruszyć spod Poniewieża na południowy wschód, ku Wilnu, a korpus generała Egona von Schmettowa na wschód, ku Dyneburgowi. Część sił skierowano na północ, przeciw Mitawie, gdzie 29 lipca zaczęło się natarcie na Rosjan broniących linii rzeki Aa.

Tymczasem Rosjanie szybko się pozbierali. Generał Michaił Aleksiejew, dowódca Frontu Północno-Zachodniego, przysłał Plehwemu posiłki, a jego armię uzupełniono świeżymi kompaniami. Według rosyjskich opracowań do kontrnatarcia przeszła południowa grupa 5 Armii, w tym oddziały XIX i III Korpusu. Niemiecka historia oficjalna przyznaje, że przeciwnik wykazał „zaskakującą ruchliwość”. Uderzenie spod Kupiszek wstrzymało wyprawę kawalerii na Wilno i Dyneburg, zanim się zaczęła.

Below z początku nie docenił zagrożenia. Generał Curt von Morgen, dowódca I Korpusu Rezerwowego, zaproponował, by wprowadzić jego korpus w lukę między kawalerią, ale Below odmówił, bo korpus miał iść na Kowno, a Rosjan na wschodzie uważał za słabych. Zmienił zdanie 1 sierpnia, gdy rosyjski nacisk wzrósł, i rzucił do natarcia zarówno korpus Morgena, jak i korpus generała Ottona von Lauensteina. 2 sierpnia około 30 kilometrów na wschód od Poniewieża rozgorzały walki na szerokim froncie. Rosjanie opuścili swoje pozycje dopiero w nocy na 3 sierpnia, a 4 i 5 sierpnia Niemcy zepchnęli ich do linii Onikszty – Kwietki. Dalej nie poszli. Pod Wiłkomierzem korpus Richthofena natrafił na przeważające siły rosyjskie i 7 sierpnia musiał się cofnąć.

Bitwa pod Kupiszkami pokazała, że Armia Niemna nie ma sił na jednoczesny marsz na Wilno, Dyneburg i Kowno. W sierpniu Below przeszedł tu do obrony, a wokół Kupiszek Niemcy zaczęli budować umocnione pozycje. Na północnym skrzydle jego wojska zajęły 1 sierpnia Mitawę.