Początek pierwszej bitwy pod Ypres

19 października 1914 roku rozpoczęła się pierwsza bitwa pod Ypres, ostatnia i najkrwawsza bitwa wyścigu do morza. Tę datę przyjęła po wojnie brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew. Tego dnia brytyjska 7 Dywizja ruszyła na Menin, by obejść niemieckie skrzydło, ale zamiast słabych osłon natrafiła na czoło nowej niemieckiej armii, która nadciągała przez Belgię w stronę Ypres. Natarcie odwołano, a w kolejnych tygodniach to Niemcy atakowali, próbując przełamać front i dotrzeć do portów nad kanałem La Manche.

Dwie ofensywy

W połowie października zarówno alianci, jak i Niemcy szykowali się do natarcia we Flandrii. Marszałek John French i generał Ferdinand Foch zamierzali ruszyć z Ypres na wschód, w stronę Roeselare i Gandawy, obejść północne skrzydło Niemców i odciąć ich oddziały na belgijskim wybrzeżu. Brytyjski wywiad oceniał, że na północ od Lys stoi najwyżej trzy i pół korpusu, w tym wyczerpany III Korpus Rezerwowy spod Antwerpii.

W rzeczywistości przez Belgię maszerowała nowa niemiecka 4 Armia księcia Albrechta Wirtemberskiego. Obok III Korpusu Rezerwowego tworzyły ją cztery korpusy rezerwowe, XXII, XXIII, XXVI i XXVII, sformowane w sierpniu z ochotników, rezerwistów i żołnierzy Landwehry. Szef niemieckiego sztabu generalnego, generał Erich von Falkenhayn, chciał nimi przełamać front między Ypres a morzem i zająć Dunkierkę i Calais.

Natarcie na Menin

Na najbardziej wysuniętej pozycji aliantów stał brytyjski IV Korpus generała Henry’ego Rawlinsona, który dotarł pod Ypres kilka dni wcześniej. Kwatera główna Frencha naciskała, by jego 7 Dywizja zdobyła Menin, miasteczko z ważną przeprawą przez Lys, zajęte przez Niemców na początku października. Rawlinson wahał się, bo z lewego skrzydła napływały niepokojące meldunki, ale ostatecznie ustalono, że natarcie ruszy rano 19 października.

Dowódca 7 Dywizji, generał Thompson Capper, ustawił trzy brygady na łuku od Kruiseik po Dadizele, frontem na południowy wschód. Na lewym skrzydle osłaniała go 3 Dywizja Kawalerii generała Juliana Bynga, a dalej na północy francuska kawaleria generała de Mitry’ego. Dzień był pochmurny, co utrudniało zwiad lotniczy. Pierwsza ruszyła 22 Brygada z batalionem Royal Welsh Fusiliers na czele. Do południa posunęła się o około trzy kilometry i podeszła do niemieckich okopów pod Kezelberg, nieco ponad trzy kilometry od Menin.

Nadciągają nowe korpusy

W tym czasie do sztabu Rawlinsona napływały coraz gorsze wiadomości. Kawalerzyści Bynga zajęli wieś Ledegem, ale ich sąsiednia brygada natknęła się na silną kolumnę niemiecką, nadciągającą od północnego wschodu, i musiała się cofnąć razem z Francuzami. Lotnicy wypatrzyli kolejne kolumny, każdą szacowaną na dywizję. Około 11.45 Rawlinson odwołał atak na Menin. Rozkaz dotarł do 7 Dywizji dopiero o 13.05, gdy na lewe skrzydło 22 Brygady spadł już silny ogień artylerii. Brygada zdołała się jednak wycofać. 7 Dywizja straciła tego dnia niespełna dwustu ludzi, z tego połowę w batalionie walijskim.

Niemcy nacierali tego dnia na całym froncie 4 Armii. Na północy III i XXII Korpus Rezerwowy zaatakowały Belgów nad Yser, a XXIII i XXVI Korpus Rezerwowy zepchnęły francuską kawalerię i zdobyły Roeselare. Wieczorem brytyjska 7 Dywizja stała na linii od Zandvoorde przez Kruiseik po Zonnebeke, a jej lewe skrzydło znalazło się ponad pięć kilometrów za pozycjami wyjściowymi. Przesłuchania jeńców pokazały, że naprzeciw Brytyjczyków stoją dywizje nowych korpusów rezerwowych i że za każdą z nich idzie następna. Mimo to French wciąż nie doceniał sił przeciwnika.

Przybywa I Korpus

Do Flandrii dotarł właśnie ostatni korpus brytyjski, I Korpus generała Douglasa Haiga, przerzucony znad Aisne. Wieczorem 19 października French wydał Haigowi pisemny rozkaz: przejść przez Ypres, ruszyć przez Torhout na Brugię i zepchnąć Niemców w stronę Gandawy. W rozkazie oceniał, że na froncie od Menin po Ostendę stoi najwyżej jeden korpus nieprzyjaciela.

20 października o świcie dywizje Haiga wyruszyły spod Poperinge i Hazebrouck, przedzierając się przez tłumy uciekinierów. Wieczorem 2 Dywizja stanęła na północny wschód od Ypres, a 1 Dywizja za nią, w okolicy Elverdinge. Tego samego dnia niemiecka 4 i 6 Armia uderzyły na całym froncie od La Bassée po morze. Na południe od Ypres Niemcy zaatakowali kawalerię Allenby’ego i III Korpus pod Armentières, a pod Ypres dwukrotnie szturmowali pozycje 7 Dywizji. Francuska kawaleria cofnęła się za las Houthulst, odsłaniając lewe skrzydło Brytyjczyków, więc Haig wysłał dwa bataliony gwardii do Zonnebeke i St. Juliaan.

Co dalej

21 października I Korpus ruszył zgodnie z rozkazem na północny wschód, ale natychmiast natrafił na nacierające niemieckie korpusy. Zaplanowana przez aliantów ofensywa zamieniła się w bój obronny, który z krótkimi przerwami trwał ponad miesiąc. Brytyjczycy, Francuzi i Belgowie utrzymali Ypres, ale kosztem ogromnych strat. Pod Ypres wykrwawiła się zawodowa armia brytyjska, a front na zachodzie ostatecznie zastygł w okopach od Szwajcarii po Morze Północne.