Rosyjsko-brytyjskie porozumienie o Azji Mniejszej

1 września 1916 roku ambasador Rosji w Londynie, hrabia Aleksandr Benckendorff, przesłał brytyjskiemu ministrowi spraw zagranicznych, wicehrabiemu Edwardowi Greyowi, notę napisaną po francusku. W Foreign Office otrzymano ją tego samego dnia. W Rosji, która wciąż posługiwała się kalendarzem juliańskim, był to 19 sierpnia. Nota była odpowiedzią na propozycję, którą Grey złożył Rosji ponad trzy miesiące wcześniej, 23 maja. Benckendorff oznajmiał w niej, że rząd Jego Królewskiej Mości i rząd cesarski „doszły do porozumienia” w sprawie przyszłych rosyjskich nabytków w azjatyckiej części Imperium Osmańskiego.

Brytyjska chronologia wojny notuje pod tą datą, że rządy Rosji i Wielkiej Brytanii zawarły porozumienie „Sykes-Picot” o ewentualnym podziale Azji Mniejszej. To uproszczenie, choć zrozumiałe. Właściwy plan Marka Sykesa i François Georges-Picota, czyli podział ziem arabskich, Londyn i Paryż przyjęły w maju. Nota Benckendorffa domykała natomiast ostatni bok trójkąta tajnych porozumień, który w brytyjskich dokumentach nazywano zbiorczo „porozumieniem w sprawie Azji Mniejszej”, a dziś zwykle umową Sykes-Picot.

Co potwierdzała nota

Benckendorff przypominał na wstępie, że Grey otrzymał od ambasadora Francji kopie not z 26 kwietnia, w których rząd rosyjski przyjął pod pewnymi warunkami brytyjsko-francuski plan utworzenia państwa lub konfederacji państw arabskich oraz podziału Syrii, Cylicji i Mezopotamii, „pod warunkiem że współpraca Arabów zostanie zapewniona”. W zamian Grey zaproponował, by Wielka Brytania uznała warunki, które Rosja postawiła wtedy Francji. Teraz ambasador wyliczał w pięciu punktach to, na co obie strony się zgodziły. Były to niemal dosłownie warunki z noty Greya z 23 maja.

Rosja miała zaanektować regiony Erzurum, Trapezuntu, Wanu i Bitlisu aż do punktu na wybrzeżu Morza Czarnego na zachód od Trapezuntu, który miano wyznaczyć później, oraz część Kurdystanu na południe od Wanu i Bitlisu, sięgającą przez Muş, Siirt i Dżaziret ibn Umar po góry nad Amadiją i rejon Merga Var. Granice określono ogólnie, a szczegóły miała ustalić na miejscu komisja delimitacyjna. Rosja zobowiązywała się utrzymać na nowych ziemiach koncesje przyznane Brytyjczykom przez Turków, a także brytyjskie prawa żeglugi oraz przywileje brytyjskich instytucji religijnych, szkolnych i medycznych. Wielka Brytania obiecywała to samo instytucjom rosyjskim na ziemiach, które miały przypaść jej. Ostatni punkt stanowił, że każde państwo, które zaanektuje część Imperium Osmańskiego, przejmie część obsługi jego długu.

Zastrzeżenie o kabotażu

Jedyną nowością było zastrzeżenie dołączone do punktu czwartego. Benckendorff pisał, że został upoważniony do zgłoszenia, iż korzyści przyznane w tym punkcie dotykają rosyjskiego ustawodawstwa o kabotażu, czyli żegludze między portami tego samego państwa, którą Rosja zastrzegała dla własnych statków. Ustawodawstwo to, jak przypominał, już wcześniej skłaniało Rosję do specjalnych zastrzeżeń w kilku traktatach z innymi mocarstwami. Zdaniem rządu cesarskiego sprawy nie można było rozstrzygać z góry, ale mogła ona stać się później przedmiotem „przyjaznego zbadania” przez oba rządy. Nota nie mówiła wprost, o jakie przewozy chodzi, ale z późniejszej odpowiedzi Greya wynika, że Rosjanom zależało na tym, by brytyjskie prawa żeglugi na nowych ziemiach nie objęły żeglugi między rosyjskimi portami na Morzu Czarnym.

Zmiany w Londynie i Piotrogrodzie

Przez trzy miesiące, które minęły od propozycji Greya, zmieniło się wiele. W lipcu odwołano Siergieja Sazonowa, który od początku prowadził rokowania o podziale Turcji, a rosyjską dyplomację przejął premier Boris Stürmer. Sam Grey, by zmniejszyć swoje obciążenie, przyjął w lipcu tytuł wicehrabiego Grey of Fallodon i przeszedł z Izby Gmin do Izby Lordów, a latem częściowo zastępował go lord Crewe. Kilka dni przed notą Benckendorffa, 25 i 30 sierpnia, ambasador Francji Paul Cambon i lord Crewe wymienili listy, w których poprawili jedno słowo w brytyjsko-francuskiej części porozumienia: oba państwa miały już nie „chronić”, lecz „popierać” niepodległe państwo arabskie.

Zmieniła się też sytuacja na froncie. Erzurum i Trapezunt pozostawały w rękach rosyjskich, ale na początku sierpnia osmański XVI Korpus Mustafy Kemala odbił Bitlis i Muş. Rosyjska kontrofensywa z drugiej połowy sierpnia zatrzymała Turków, ale Bitlisu Rosjanom nie zwróciła. Część ziem, które Benckendorff wymieniał jako przyszłe nabytki Rosji, znów była więc w rękach osmańskich.

Co dalej

Grey odpowiedział dopiero 23 października 1916 roku. W krótkiej nocie przyjął do wiadomości rosyjskie zastrzeżenie, które nazwał wprost sprawą „wielkiego kabotażu” na Morzu Czarnym, i zgodził się, by rozpatrzyć je później. Na tej nocie kończy się zbiór jedenastu listów, które Foreign Office zestawiło wiosną 1917 roku jako całość porozumień o azjatyckiej Turcji. Porozumienie pozostało tajne do listopada 1917 roku, gdy bolszewicy opublikowali je wraz z innymi tajnymi traktatami caratu i zrzekli się rosyjskich nabytków.