Rząd Esada Paszy opuszcza Durrës

24 lutego 1916 roku Esad Pasza Toptani, szef rządu, który od października 1914 roku rządził z Durrës środkową Albanią, opuścił kraj. Poprzedniego dnia wojska austro-węgierskie zaatakowały włoskie pozycje przed miastem i zepchnęły obrońców na sam półwysep, na którym leży port. Po południu 24 lutego włoski konsul Piacentini zameldował z pokładu niszczyciela Impetuoso, że rozpoczęła się ewakuacja Durrës i że w południe odpłynął do Brindisi razem z Esadem, pięcioma osobami z jego otoczenia, członkami włoskiej kolonii i archiwum poselstwa. Około trzystu żołnierzy Esada miało popłynąć za nimi parowcem.

Sojusznik bez wojska

Esad trzymał się władzy dzięki pomocy Serbii i Włoch. Gdy zimą 1915 roku przez Albanię cofała się armia serbska, jego położenie stało się bardzo trudne. Po odpłynięciu Serbów, którzy ostatnim statkiem opuścili Durrës 9 lutego, przy Esadzie pozostali już tylko Włosi, a od północy nadciągały wojska austro-węgierskie razem z tysiącami albańskich ochotników. Wielu dawnych przeciwników Esada przeszło na stronę Austriaków. Jego zbrojni w większości się rozeszli. Austriacka historia oficjalna pisze, że już 12 lutego Esad prosił o szybkie zaokrętowanie, uznając swoją sprawę za przegraną.

14 lutego Esad oficjalnie oświadczył włoskiemu konsulowi, że nadszedł dla niego czas opuszczenia Durrës. Chciał odpłynąć na włoskim okręcie, ale dał do zrozumienia, że jeśli Rzym się nie zgodzi, przyjmie ofertę Francuzów. Ci, za pośrednictwem serbskiego premiera Nikoli Pašicia, proponowali mu, jego urzędnikom i żołnierzom takie same warunki ewakuacji, jakie otrzymali Serbowie i Czarnogórcy. Włosi nie chcieli do tego dopuścić. Dowódca włoskiego korpusu w Albanii, generał Emilio Bertotti, radził sprowadzić Esada do Italii i mieć go tam na oku, bo podejrzewał, że Francuzi wpływają na niego przez jego żonę, mieszkającą w Nicei. 19 lutego minister spraw zagranicznych Sidney Sonnino polecił marynarce wysłać po Esada okręt. Pasza, zachęcony przez konsula, odpowiedział jednak, że jako żołnierz zostanie przy włoskich wojskach tak długo, jak będzie to możliwe. Sonnino zastrzegł, że jego wyjazd nie może wyglądać tak uroczyście jak wyjazd króla Serbii czy króla Czarnogóry.

Do Rzymu

Gdy 23 lutego Austriacy przełamali włoskie linie, na dalsze zwlekanie nie było już miejsca. Według brytyjskiego historyka Owena Pearsona tego samego dnia, w którym opuścił Durrës, Esad ponownie wypowiedział wojnę Austro-Węgrom. Włoski komunikat ogłoszony w Rzymie 26 lutego stwierdzał, że włoska brygada wycofała się z Durrës po tym, jak opuścił je rząd albański. Tego dnia Esad przyjechał do Rzymu. Na dworcu powitał go włoski poseł przy jego rządzie, baron Carlo Aliotti. Według depeszy z Rzymu, którą przytoczył „New York Times”, w hotelu Esada pilnie strzeżono. W wywiadzie dla włoskiej prasy pasza zapewniał, że austriacka okupacja Albanii będzie tylko przejściowa. Kilka dni wcześniej rząd osmański, któremu Esad służył przed laty jako oficer, ogłosił, że odbiera mu stopień wojskowy i usuwa go z armii.

Esad nie wrócił już do Albanii jako szef rządu. Jego żołnierzy Włosi umieścili na wyspie Ponza, a on sam zabiegał we Włoszech, Francji i Wielkiej Brytanii o uznanie jako przedstawiciel Albanii. W 1916 roku, według brytyjskiej chronologii we wrześniu, przeniósł się do Salonik, gdzie przy wsparciu Francuzów i Serbów utworzył namiastkę rządu na wygnaniu.