Rząd Painlevégo

12 września 1917 roku Francja miała nowy rząd. Premierem został dotychczasowy minister wojny Paul Painlevé, który zatrzymał także ministerstwo wojny. Jego poprzednik Alexandre Ribot wszedł do nowego gabinetu jako minister spraw zagranicznych. Zmiana zamknęła kilkudniowy kryzys, który zaczął się od afery szpiegowskiej i ustąpienia ministra spraw wewnętrznych, a skończył się czymś, czego Francja nie widziała od początku wojny: w rządzie nie było ani jednego socjalisty.

Brytyjska chronologia wojny notuje dymisję Ribota pod 9 września, a nominację Painlevégo pod 12 września. Według amerykańskiego rocznika „New International Year Book” ministrowie złożyli dymisję na ręce prezydenta Raymonda Poincarégo już po posiedzeniu rady ministrów 7 września. 9 września prezydent powierzył Ribotowi utworzenie nowego gabinetu, ale ten 10 września ostatecznie zrezygnował. Rząd Painlevégo powołano dekretami z 12 września, a część gazet podawała, że objął urzędowanie dzień później.

Upadek Ribota

Rząd Ribota powstał w marcu 1917 roku i od początku miał trudne miesiące. Najpierw przyszło niepowodzenie ofensywy Nivelle’a i bunty w armii, potem spory o cele wojny i o konferencję socjalistów w Sztokholmie, na którą rząd francuski, tak jak brytyjski, nie chciał wydać paszportów. Prawica i część prasy coraz głośniej zarzucały gabinetowi brak energii wobec pacyfistów i „defetystów”, a Ribot, 75-letni weteran polityki, nie wydawał się człowiekiem, który przywróci zaufanie.

Ostatecznie pogrążyła go afera dziennika „Le Bonnet Rouge”. Gazeta, wcześniej dotowana z funduszy ministerstwa spraw wewnętrznych, w 1917 roku coraz wyraźniej szerzyła nastroje pacyfistyczne. Policja zatrzymała jej administratora Émile’a Duvala, który wracał ze Szwajcarii z czekiem na ponad sto tysięcy franków z niemieckiego źródła. Czek sfotografowano i zwrócono mu, nie zawiadamiając ani ministerstwa wojny, ani ministra, za co do dymisji musiał podać się szef Sûreté. Duvala oskarżono o kontakty z nieprzyjacielem, a redaktor naczelny Miguel Almereyda został aresztowany i w połowie sierpnia znaleziono go martwego w celi, w niejasnych okolicznościach. Za protektora pisma uchodził minister spraw wewnętrznych Louis Malvy, który sprawował ten urząd nieprzerwanie od czerwca 1914 roku. 22 lipca w Senacie Georges Clemenceau oskarżył go wprost o zdradę interesów Francji, a skrajna prawica przypisywała mu winę nawet za majowe bunty. 31 sierpnia Malvy ustąpił, by nie obciążać rządu, i nazwał zarzuty oszczerstwami reakcyjnej prasy. Na jego miejsce przyszedł Théodore Steeg.

Dymisja Malvy’ego nie uratowała gabinetu. Według „New International Year Book” główną przyczyną jego upadku była utrata poparcia socjalistów. Ribot próbował odbudować rząd z programem bezwzględnego ścigania przestępstw przeciw obronie narodowej, ale Francuska Sekcja Międzynarodówki Robotniczej (SFIO) odmówiła udziału.

Matematyk na czele rządu

Painlevé miał 53 lata i był jednym z najwybitniejszych francuskich matematyków, członkiem Akademii Nauk. W polityce działał od 1910 roku jako deputowany z Paryża, związany z niewielkim ugrupowaniem republikańskich socjalistów. W rządzie Brianda był ministrem oświaty, a w rządzie Ribota ministrem wojny. To on w maju 1917 roku zastąpił Nivelle’a Pétainem, a szefem sztabu generalnego uczynił Ferdinanda Focha. Razem z Ribotem kontrasygnował też czerwcowy dekret o utworzeniu Armii Polskiej we Francji. Painlevé chciał uchodzić za człowieka lewicy, który zdoła zatrzymać socjalistów w obozie rządowym, ale postawił warunek, który okazał się dla nich nie do przyjęcia: Ribot miał zostać w rządzie i kierować dyplomacją.

Nowy gabinet liczył dziewiętnastu członków. Oprócz Ribota zasiedli w nim jako ministrowie stanu, bez tek, czterej doświadczeni politycy: były premier Louis Barthou, Léon Bourgeois, Paul Doumer i Jean Dupuy. Sprawy wewnętrzne zachował Steeg, finanse objął Louis-Lucien Klotz, marynarkę Charles Chaumet, a ministerstwo uzbrojenia, którym od 1916 roku kierował socjalista Albert Thomas, przejął przemysłowiec Louis Loucheur, dotąd jego podsekretarz stanu. Rząd od razu podzielił się na dwa komitety. Komitet wojenny tworzyli premier, ministrowie spraw zagranicznych, marynarki i uzbrojenia oraz czterej ministrowie stanu, a komitetowi gospodarczemu przewodniczył Doumer. Według „New International Year Book” w czasie kryzysu większość deputowanych oczekiwała przede wszystkim stanowczej walki z „tajnymi siłami”, które stały za ostatnimi skandalami, i wielu uważało, że Painlevé poprowadzi ją energiczniej niż Ribot. W deklaracji programowej nowy premier zapewnił, że sprawiedliwość dosięgnie winnych bez strachu i bez wahania.

Koniec świętej jedności

Najważniejszą zmianą była nieobecność socjalistów. W sierpniu 1914 roku SFIO weszła do rządu w imię „świętej jedności” (union sacrée) wszystkich stronnictw wobec najazdu, a jej ministrowie zasiadali w gabinetach Vivianiego, Brianda i Ribota. Teraz partia odmówiła udziału w rządzie, w którym zasiadał Ribot, uważany przez nią za rzecznika imperialnych celów wojny. Albert Thomas ustąpił z rządu, by nie dopuścić do rozłamu w partii. Socjaliści tłumaczyli, że wojna wymaga młodego i energicznego rządu nowych ludzi, wolnego od dawnych układów, i domagali się wąskiego gabinetu wojennego na wzór brytyjski. Zapowiedzieli jednak, że będą oceniać nowy rząd po jego czynach.

Amerykański rocznik uznał to za znak, że socjaliści ostatecznie porzucili politykę świętej jedności. W praktyce było to stopniowe odchodzenie. Partia, w której od 1915 roku rosła w siłę mniejszość pragnąca szybkiego pokoju i odbudowy Międzynarodówki, nadal głosowała za kredytami wojennymi. Ale spór o Sztokholm, o cele wojny i o to, czy w ogóle zasiadać w rządzie, miał rozstrzygnąć dopiero październikowy zjazd w Bordeaux.

Krótkie rządy

18 września Painlevé przedstawił program w Izbie Deputowanych. Zapowiedział, że Francja walczy nie dla podbojów ani zemsty, a jej celami są „odłączenie” Alzacji i Lotaryngii od Niemiec, naprawienie szkód wyrządzonych przez najeźdźcę i sprawiedliwy pokój, chroniony przez społeczność narodów. Według amerykańskiego miesięcznika „Current History” Izba udzieliła rządowi zaufania 378 głosami przeciw 1, przy wstrzymaniu się socjalistów.

Silne poparcie nie przełożyło się na trwałą władzę. Gabinet nie zdołał uciszyć afer i oskarżeń o defetyzm, a w październiku Ribot musiał ustąpić z ministerstwa spraw zagranicznych. 13 listopada 1917 roku, po zaledwie dwóch miesiącach, Izba odmówiła rządowi poparcia i Painlevé podał się do dymisji. Jego następcą został Clemenceau.