Albert Thomas

Albert Thomas był najważniejszym socjalistą w rządach wojennej Francji i człowiekiem, który zamienił jej przemysł w fabrykę amunicji. W 1914 roku armia francuska zużywała pociski znacznie szybciej, niż kraj, pozbawiony okupowanej północy z jej kopalniami i hutami, mógł je wytwarzać. Thomas, historyk i dziennikarz, który nigdy nie kierował przedsiębiorstwem, od jesieni 1914 roku organizował produkcję zbrojeniową, od maja 1915 roku jako podsekretarz stanu, a od grudnia 1916 roku jako pierwszy francuski minister uzbrojenia. Współpracował z wielkimi przemysłowcami, a zarazem dbał o warunki pracy setek tysięcy robotników i robotnic. Był też jednym z ojców współpracy gospodarczej Ententy i wysłannikiem Francji do rewolucyjnej Rosji. Odszedł z rządu we wrześniu 1917 roku, gdy jego partia porzuciła „świętą jedność”. Po wojnie przez trzynaście lat kierował Międzynarodowym Biurem Pracy w Genewie.

Przed wojną

Albert Aristide Thomas urodził się 16 czerwca 1878 roku w Champigny-sur-Marne pod Paryżem, w rodzinie piekarza. Był znakomitym uczniem. Jako laureat ogólnokrajowego konkursu licealnego dostał stypendium podróżne i w 1898 roku dojechał koleją transsyberyjską aż do Krasnojarska. Studiował w École normale supérieure, a w 1902 roku jako pierwszy na liście zdał egzamin agregacyjny z historii i geografii. Potem studiował w Berlinie, gdzie poznał niemiecki ruch związkowy i spółdzielczy. Jego pierwsza książka dotyczyła niemieckich związków zawodowych.

Od 1904 roku pisał w dzienniku „L’Humanité” Jeana Jaurèsa, którego był bliskim współpracownikiem, i założył „Revue syndicaliste”. W tym samym roku został radnym w rodzinnym Champigny, a w 1912 roku jego merem. W 1910 roku wybrano go z departamentu Sekwany do Izby Deputowanych z listy socjalistów, a w 1914 roku wybrano ponownie. Należał do reformistycznego skrzydła Francuskiej Sekcji Międzynarodówki Robotniczej (SFIO): wierzył w reformy, spółdzielnie i rokowania z pracodawcami bardziej niż w rewolucję. W parlamencie zajmował się koleją, emerytami robotniczymi i warunkami pracy górników.

Amunicja

W sierpniu 1914 roku Thomas trafił do wojska jako podporucznik pułku terytorialnego. Szybko wezwano go jednak do Paryża. Najpierw miał koordynować przewozy kolejowe między sztabem a ministerstwem robót publicznych, a w październiku 1914 roku minister wojny Alexandre Millerand powierzył mu organizację produkcji uzbrojenia. Zadanie było ogromne. Armia, przygotowana na krótką wojnę, w pierwszych tygodniach w zastraszającym tempie zużywała zapasy amunicji do 75-milimetrowych dział polowych, a sztab żądał 100 tysięcy pocisków dziennie, podczas gdy fabryki dawały zaledwie ułamek tej liczby. Z czasem doszły do tego żądania ciężkich dział i pocisków dużego kalibru, bez których nie dało się prowadzić wojny okopowej.

Thomas, wspólnie z Millerandem, oparł produkcję na przemyśle prywatnym. Kraj podzielono na regiony przemysłowe z przedsiębiorcami odpowiedzialnymi za rozdział zamówień, tak by pracowały nawet najmniejsze warsztaty. Thomas utrzymywał bliskie kontakty z wielkimi przemysłowcami, m.in. z sekretarzem generalnym Komitetu Hut Robertem Pinotem i z Louisem Renaultem, który przestawił swoje zakłady na pociski. Zarazem budowano fabryki państwowe, a w 1916 roku rozpoczął budowę wielkiego arsenału w Roanne. Ta inwestycja stała się później powodem ostrej krytyki w Senacie: w marcu 1917 roku zarzucono jego ministerstwu wydatki bez zgody parlamentu i bałagan administracyjny. Thomas bronił się, że pomysł był słuszny, choć przyznał, że popełniono nieprawidłowości.

Brakowało też rąk do pracy. Thomas sprowadzał z frontu wykwalifikowanych robotników, a w czerwcu 1915 roku utworzył służbę, która zajmowała się ich przydziałem do fabryk. Do zakładów zbrojeniowych przyjmowano kobiety, robotników z kolonii i z zagranicy. Według francuskich szacunków pod koniec wojny w przemyśle wojennym pracowało około 1,7 miliona osób, wśród nich ponad 400 tysięcy kobiet, które nazywano „munitionnettes”.

Podsekretarz i minister

18 maja 1915 roku Thomas został w rządzie René Vivianiego podsekretarzem stanu do spraw artylerii i wyposażenia wojska, podległym ministrowi wojny. Rada ministrów narzuciła wówczas Millerandowi zastępców, bo zarzucano mu, że nie panuje nad zaopatrzeniem armii. Thomas zachował stanowisko w rządzie Aristide’a Brianda, utworzonym w październiku 1915 roku. Był nie tylko organizatorem, ale i sprawnym negocjatorem. Odkąd w Londynie powstało Ministerstwo Amunicji, regularnie spotykał się z Davidem Lloydem George’em. W listopadzie 1915 roku zaproponował utworzenie wspólnego biura amunicyjnego państw sprzymierzonych, choć pomysł nie wyszedł poza papier. Uczestniczył w konferencji międzysojuszniczej w Paryżu w marcu 1916 roku, a wiosną tego roku pojechał do Rosji z ministrem sprawiedliwości, byłym premierem Vivianim, by rozmawiać o wzajemnych dostawach i o rosyjskiej pomocy dla Francji.

12 grudnia 1916 roku Briand przebudował rząd. Podsekretariat Thomasa zamieniono w samodzielne ministerstwo uzbrojenia i produkcji wojennej, a on sam wszedł do pięcioosobowego komitetu wojennego, który miał kierować wojną. Jego zastępcą został przemysłowiec Louis Loucheur, który skupiał się na wydajności produkcji i nie zawsze zgadzał się z ministrem w sprawach socjalnych. Thomas uważał wojnę za laboratorium nowych stosunków pracy. Wprowadził obowiązkowy arbitraż w sporach w zakładach pracujących dla państwa, popierał wybór delegatów robotniczych i układy zbiorowe, a komitet do spraw pracy kobiet przy ministerstwie zalecał m.in. ograniczenie pracy nocnej dziewcząt i zakładanie żłobków przy fabrykach. W 1917 roku, gdy przez Paryż i miasta przemysłowe przetaczały się strajki, często z udziałem kobiet, minister rozstrzygał spory, negocjując z przedsiębiorcami i związkowcami.

W styczniu 1917 roku pojechał z Briandem na konferencję do Rzymu, a w marcu do Londynu, na konferencję o dowództwie. Po upadku Brianda zachował ministerstwo w rządzie Alexandre’a Ribota. W połowie kwietnia uprzedził Lloyda George’a, że rząd francuski nie pozwoli na przewlekłą rzeź w rodzaju bitwy nad Sommą i przerwie ofensywę generała Nivelle’a, jeśli w pierwszych dniach nie przyniesie wielkich zdobyczy.

Misja w Piotrogrodzie

W kwietniu 1917 roku rząd wysłał Thomasa do Rosji, gdzie rewolucja lutowa obaliła cara. Socjalista i minister miał przekonać nowych przywódców, że Rosja powinna dalej walczyć u boku sprzymierzonych. Według wspomnień ambasadora Maurice’a Paléologue’a Thomas przyjechał do Piotrogrodu 22 kwietnia i od razu okazał rewolucji ogromne zaufanie. Ambasador, związany z dawnym dworem, wkrótce opuścił Rosję. Thomas przemawiał na wiecach, rozmawiał z przywódcami Rady Piotrogrodzkiej i Rządu Tymczasowego, był świadkiem kryzysu kwietniowego i powstania pierwszego rządu koalicyjnego. Szczególnie popierał nowego ministra wojny Aleksandra Kiereńskiego, który szykował wielką ofensywę. Po wizycie na froncie przyznawał jednak, że to, co zobaczył w armii rosyjskiej, budzi zdumienie i niepokój. Do Francji wrócił w czerwcu.

Odejście z rządu

Latem 1917 roku pozycja Thomasa w partii stała się trudna. W SFIO rosła w siłę mniejszość, która chciała szybkiego pokoju, odbudowy Międzynarodówki i udziału w konferencji socjalistów w Sztokholmie, a rząd Ribota, podobnie jak brytyjski, odmówił paszportów. Thomas był rzecznikiem obrony narodowej i ministrem tego rządu. We wrześniu, gdy upadł gabinet Ribota, a nowy premier Paul Painlevé chciał zatrzymać Ribota w ministerstwie spraw zagranicznych, partia odmówiła udziału w rządzie. Thomas podporządkował się jej decyzji, by nie doprowadzić do rozłamu, i ministerstwo uzbrojenia przejął Loucheur. Po raz pierwszy od 1914 roku we francuskim rządzie nie było socjalisty.

Do końca wojny Thomas był znów zwykłym deputowanym i założył stowarzyszenie studiów społecznych, z którego wyrósł potem jego tygodnik. Pozostał przywódcą socjalistów, którzy popierali wojnę do zwycięstwa, ale chcieli pokoju opartego na prawie narodów. W lutym 1918 roku na konferencji socjalistów Ententy w Londynie oświadczył, że francuska partia i związki poparły brytyjski projekt celów wojny, w którym znalazła się liga narodów i niepodległa Polska z dostępem do morza. W kwietniu 1918 roku obserwował w Rzymie kongres narodów Austro-Węgier, który przyjął pakt rzymski.

Po wojnie

W 1919 roku Thomas został deputowanym z departamentu Tarn. W listopadzie tego roku, na pierwszej konferencji Międzynarodowej Organizacji Pracy w Waszyngtonie, rada administracyjna wybrała go, niewielką większością głosów, na dyrektora Międzynarodowego Biura Pracy. Nominację potwierdzono jednogłośnie w styczniu 1920 roku. Thomas zbudował urząd od podstaw: z kilku urzędników w Londynie zrobił instytucję z kilkuset pracownikami i własnym gmachem w Genewie. Wiele podróżował po Europie, Ameryce i Azji, zabiegając o ratyfikację konwencji pracy. W 1924 roku Rada Miejska Łodzi nadała mu honorowe obywatelstwo. Zmarł nagle w Paryżu 7 maja 1932 roku, w wieku 53 lat. Część francuskich źródeł podaje datę 8 maja.

Ocena

Historycy są zgodni, że Thomas był jednym z najsprawniejszych organizatorów francuskiego wysiłku wojennego. Francja, która w 1914 roku miała ogromne braki w amunicji i ciężkiej artylerii, w 1918 roku produkowała tak dużo, że sprzedawała broń sprzymierzonym, w tym armii amerykańskiej. Większość zasług dzieli z Millerandem i Loucheurem, a część historyków, jak amerykański badacz Richard Kuisel, uważa, że to dopiero Loucheur, otoczony inżynierami, w pełni podporządkował przemysł wymogom produkcji, podczas gdy ludzie Thomasa, bez doświadczenia administracyjnego i przemysłowego, bardziej dbali o interesy robotników.

Wśród socjalistów Thomas budził skrajne uczucia. Dla jednych był wzorem reformisty, który dowiódł, że ruch robotniczy umie rządzić i chronić pracowników nawet w czasie wojny. Dla lewicy partyjnej był ministrem, który współpracował z „królami armat”, zachęcał robotników do wydajniejszej pracy i wspierał rządy prowadzące wojnę do zwycięstwa. Jego dorobek w Genewie wydaje się trwalszy: współpraca rządów, pracodawców i związków, którą wypróbował w fabrykach amunicji, stała się zasadą Międzynarodowej Organizacji Pracy.