Wojska osmańskie w Kermanszahu

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 13 stycznia 1916 roku zajęcie Kermanszahu w zachodniej Persji przez wojska tureckie. Nie było to jednak zdobycie miasta. Kermanszah od kilku tygodni znajdował się w rękach perskich przeciwników Ententy, a oddziały osmańskie przyszły tu na ich prośbę, jako sojusznicy. Dostępne opracowania nie podają dnia, w którym tureccy żołnierze weszli do miasta. Z historii wojen kaukaskich Allena i Muratowa oraz pracy irańskiego historyka Iradża Nasseriego wynika, że pierwsze bataliony dotarły tam na przełomie grudnia i stycznia, a kolejne w następnych tygodniach. Zapis w chronologii najpewniej oddaje moment, w którym wiadomość o tureckim garnizonie dotarła do Londynu. Tego samego dnia Rosjanie zajęli Kangawar, w połowie drogi z Hamadanu do Kermanszahu.

Miasto emigrantów

Po zajęciu Hamadanu przez Rosjan w połowie grudnia 1915 roku Kermanszah stał się głównym ośrodkiem perskich nacjonalistów, którzy w listopadzie opuścili Teheran razem z posłami państw centralnych. Persowie nazywali ich mohadżerami, czyli „emigrantami”. Miasto od dawna było bazą niemieckich agentów, a w 1915 roku musieli je opuścić konsulowie brytyjski i rosyjski. 10 grudnia 1915 roku żandarmi perscy, dowodzeni przez szwedzkiego oficera, zajęli urzędy oraz pocztę i telegraf. Uzbrojeni ludzie z plemion opanowali komorę celną i aresztowali jej kierownika, Belga. Przysłany z Teheranu gubernator Ekbal od-Dowle nie miał żadnej władzy, a gdy nacjonaliści utworzyli własny rząd, kazano mu wybierać między współpracą a wyjazdem. Wybrał wyjazd. Kermanszah praktycznie odciął się od rządu centralnego.

Do miasta przybywali kolejni niemieccy dyplomaci i oficerowie. 2 stycznia 1916 roku zjawił się feldmarszałek Colmar von der Goltz, dowódca wojsk osmańskich w Mezopotamii i zwierzchnik działań w Persji, z misją wojskową pułkownika Boppa. Według Nasseriego spędził w okolicy trzy dni, naradzał się z przywódcami nacjonalistów i wrócił do Bagdadu. W Kermanszahu działali też turecki konsul i turecki attaché wojskowy Fauzi Bej, który koordynował propagandę panislamską.

Tureckie bataliony

Goltz wysłał do Persji pomoc już w grudniu, gdy wojska osmańskie zajęły graniczne Kasr-e Szirin. Według Allena i Muratowa najpierw do Kermanszahu przyszedł jeden batalion regularnej piechoty z baterią dział górskich, a wkrótce trzy kolejne bataliony. Nasseri ocenia pomoc turecką na nieco ponad 1500 żołnierzy, a przywódca nacjonalistów Nezam os-Saltane pisał w tym czasie do Berlina, że przyszło tylko 2 tysiące żołnierzy osmańskich i 500 starych karabinów. Rosyjski wywiad oceniał w połowie stycznia siły przeciwnika w Kermanszahu na około 6 tysięcy ludzi, znacznie więcej, niż podają inne źródła.

Bataliony szybko skierowano na front. Jeden z nich walczył razem z ochotnikami niemieckiego attaché wojskowego, hrabiego Georga von Kanitza, pod Kangawarem, skąd 13 stycznia wyparli ich Rosjanie generała Nikołaja Baratowa. Pozostałe, razem z żandarmami i plemiennymi ochotnikami, obsadziły umocnioną linię pod Bid-e Sorch, na drodze z Kangawaru do Kermanszahu, gdzie Niemcy kazali wykopać około 20 kilometrów okopów.

Rząd Nezama os-Saltane

Turecka pomoc miała podeprzeć rząd, który perscy nacjonaliści chcieli utworzyć w Kermanszahu. Jego przywódcą został Reza Qoli Chan Nezam os-Saltane, gubernator Lorestanu. 26 grudnia 1915 roku w Borudżerdzie podpisał z Kanitzem umowę. Niemcy obiecali mu dowództwo perskiej armii narodowej oraz wojsk niemieckich i tureckich w Persji, broń, pieniądze i 20 tysięcy tomanów miesięcznie, a on zobowiązał się słuchać Goltza i do 14 stycznia 1916 roku wystawić 4 tysiące uzbrojonych ludzi. W styczniu przybył do Kermanszahu z eskortą 200 jeźdźców, a emigranci powierzyli mu władzę wykonawczą. Nezam os-Saltane zawiadomił o tym telegraficznie cesarza Wilhelma II i Envera Paszę, prosząc o wojsko i broń. Z Berlina i Konstantynopola przyszły uprzejme odpowiedzi, ale poza tureckimi batalionami pomoc nie nadeszła.

Rząd w Kermanszahu przetrwał tylko kilka tygodni. Pod koniec lutego 1916 roku Baratow przełamał linię pod Bid-e Sorch i zajął miasto, a emigranci, żandarmi i Turcy wycofali się do Kasr-e Szirin, a potem do Bagdadu. Wojska osmańskie wróciły do Kermanszahu dopiero latem 1916 roku, po kapitulacji Al-Kutu, i wtedy Nezam os-Saltane odtworzył tu swój rząd.