Brytyjczycy zajmują Kilwę

7 września 1916 roku brytyjskie okręty wysadziły wojsko w dwóch portach noszących nazwę Kilwa, około 220 kilometrów na południe od Dar es Salaam, zajętego trzy dni wcześniej. O świcie krążownik Talbot i transportowiec Barjora weszły do portu Kilwa Kisiwani, czyli „Kilwy na wyspie”. Port był opuszczony i 2 Batalion Pułku Indii Zachodnich zszedł na ląd bez przeszkód. Dalej na północ pancernik Vengeance przywiózł pod Kilwa Kivinje, zwaną zwykle po prostu Kilwą, mały oddział Royal Marines oraz afrykańskich strzelców z Zanzibaru i z wyspy Mafia pod dowództwem pułkownika C. U. Price’a.

W Kilwa Kivinje Brytyjczycy spodziewali się zorganizowanej obrony. Strzelcy z Mafii, którzy wylądowali po północnej stronie zatoki Gingwera, mieli krótką potyczkę z niemieckim oddziałem. Gdy jednak Vengeance otworzył ogień z dział 305 mm do okopów na wzgórzu Singino za miastem, na brzegu pojawiły się białe flagi i miasto poddało się bez dalszego oporu. Brytyjczycy zajęli wzgórza Singino i Mpara, a Niemcy zniknęli w głębi lądu.

Oba porty miały długą historię. Na wyspie Kilwa Kisiwani w średniowieczu kwitła stolica Sułtanatu Kilwa, jednego z najbogatszych miast wybrzeża Suahili, które w 1505 roku zdobyli Portugalczycy Francisco de Almeidy. Kilwa Kivinje wyrosła później na stałym lądzie, dalej na północ, jako port handlu niewolnikami i kością słoniową. Niemcy zrobili z niej siedzibę okręgu. To w okręgu Kilwa, na wzgórzach Matumbi, wybuchło w 1905 roku powstanie Maji-Maji. Dla Brytyjczyków ważniejsze było jednak to, że Kilwa Kisiwani miała głęboką, osłoniętą przystań, jedną z najlepszych na tym wybrzeżu.

Rozkaz zajęcia portów na południe od Dar es Salaam generał Jan Smuts wydał w porozumieniu z marynarką 6 września. Według brytyjskiej historii oficjalnej (Hordern) od pierwszych dni września było coraz jaśniejsze, że Paul von Lettow-Vorbeck zamierza cofnąć się nad dolne Rufidżi, a potem ku granicy portugalskiej, by jak najdłużej przeciągać kampanię. Smuts od pewnego czasu planował desant w Kilwie, skąd jego wojska mogłyby zamknąć Niemcom drogę na południe, za rzekę Matandu. Krążyły też plotki, które Hordern nazywa „dzikimi”, że Lettow-Vorbeck chce porzucić walkę i uciec z Niemcami morzem. Jedna z nich mówiła nawet o tureckim samolocie, który miał po niego przylecieć z Palestyny. Nie można było natomiast lekceważyć pomocy z zewnątrz. Mimo blokady dwa niemieckie statki zaopatrzeniowe zdołały dotrzeć do kolonii. Drugi z nich, Marie, w marcu 1916 roku wyładował w zatoce Sudi na południu kraju haubice, działa górskie i amunicję.

Zajęcie Kilwy rozpoczęło przejmowanie całego południowego wybrzeża. W następnych dniach Brytyjczycy wysadzili desanty w kolejnych portach, aż po granicę z Portugalską Afryką Wschodnią. Kilwa stała się wkrótce ważną bazą. Już pod koniec września przygotowania do działań z tego portu miały, jak liczył Smuts, skłonić Niemców do odwrotu znad rzeki Mgeta albo przynajmniej powstrzymać ich przed kontrofensywą.