Rząd koalicyjny Lloyda George'a

11 grudnia 1916 roku brytyjskie gazety opublikowały skład nowego rządu koalicyjnego Davida Lloyda George’a, który od 7 grudnia był premierem. Oficjalną listę ministrów wydano w niedzielę 10 grudnia wieczorem. Najważniejsze ciało nowego rządu, pięcioosobowy Gabinet Wojenny, obradowało już od 9 grudnia, teraz poznano resztę ekipy. Brytyjska chronologia wojny notuje pod 11 grudnia kilka zmian naraz: powstanie rządu koalicyjnego, odejście ministra spraw zagranicznych Edwarda Greya, przejście Arthura Balfoura do Foreign Office, nominację lorda Derby na ministra wojny i utworzenie Ministerstwa Pracy. Nominację Edwarda Carsona na pierwszego lorda Admiralicji podaje pod 12 grudnia, kiedy ogłosiła ją urzędowa „London Gazette”.

Kto poparł nowego premiera

Lloyd George miał za sobą przede wszystkim konserwatystów, czyli unionistów. Ich przywódca Andrew Bonar Law, który 6 grudnia zrezygnował z próby utworzenia własnego rządu, został kanclerzem skarbu i przywódcą Izby Gmin. Równie ważne było stanowisko Partii Pracy. 7 grudnia jej posłowie i władze krajowe większością głosów postanowili wejść do rządu. Za udziałem opowiadał się zdecydowanie przywódca partii Arthur Henderson, który wszedł do Gabinetu Wojennego. Laburzyści dali przy tym wyraz nadziei, że rząd spróbuje wreszcie rozwiązać sprawę irlandzką.

Trudniej było z liberałami, własną partią premiera. Prawie wszyscy liberalni członkowie dawnego gabinetu odmówili służby pod Lloydem George’em. Herbert Henry Asquith 8 grudnia w Klubie Reform wyjaśnił posłom i parom swojej partii powody dymisji i zapowiedział, że zasiądzie na ławach opozycji, ale nie będzie utrudniał prowadzenia wojny. Zebrani jednogłośnie wyrazili mu zaufanie jako przywódcy Partii Liberalnej. Jednocześnie jednak liberalny Komitet Wojenny, zrzeszający posłów niezadowolonych z dotychczasowego prowadzenia wojny, zobowiązał się czynnie wspierać nowego premiera, a 11 grudnia to samo uczynili walijscy posłowie liberalni, gratulując rodakowi objęcia „najwyższego urzędu w imperium”. Lloyd George próbował pozyskać przynajmniej jednego z dawnych kolegów i zaproponował posadę Herbertowi Samuelowi. Ten odmówił, bo, jak wspominał premier, nie wierzył, że nowy rząd przetrwa.

Nowa ekipa

Według zestawienia „Annual Register” wśród 33 nazwisk z listy było 15 unionistów, 12 liberałów, trzech laburzystów i trzy osoby spoza obu izb parlamentu. Z dawnego gabinetu w rządzie zostało dziesięciu ministrów, a dwunastu odeszło: konserwatysta lord Lansdowne, który od listopada opowiadał się za rozważeniem pokoju kompromisowego, i jedenastu liberałów, wśród nich sam Asquith, Grey, kanclerz skarbu Reginald McKenna, minister handlu Walter Runciman, lord Crewe, Samuel i Edwin Montagu. Na dawnych stanowiskach zostali tylko czterej ministrowie: Austen Chamberlain w ministerstwie do spraw Indii, lord Robert Cecil w Ministerstwie Blokady, Henry Duke jako główny sekretarz do spraw Irlandii i prokurator generalny Frederick Smith.

Ministrem spraw wewnętrznych został konserwatysta George Cave, ministrem kolonii Walter Long, lordem kanclerzem Robert Finlay, a Ministerstwo Amunicji przejął liberał Christopher Addison, który w dniach kryzysu zbierał dla Lloyda George’a poparcie liberalnych posłów. Nowością było powołanie ludzi spoza polityki. Ministrem handlu (prezesem Board of Trade) został Albert Stanley, dotychczas szef londyńskiego metra i autobusów, ministrem rolnictwa znawca rolnictwa i historyk Rowland Prothero, ministrem oświaty historyk Herbert Fisher, rektor uniwersytetu w Sheffield, a przewodniczącym Rady Samorządu Lokalnego walijski potentat węglowy lord Rhondda. Nowe urzędy kontrolera żywności i kontrolera żeglugi objęli kupiec lord Devonport i glasgowski armator Joseph Maclay.

Odejście Greya

Edward Grey kierował Foreign Office od grudnia 1905 roku, dłużej bez przerwy niż ktokolwiek przed nim i po nim. To on w sierpniu 1914 roku przekonał Izbę Gmin, że Wielka Brytania nie może zostawić Francji i Belgii samym sobie. W lipcu 1916 roku otrzymał tytuł wicehrabiego Grey of Fallodon i przeszedł do Izby Lordów. Od dawna miał kłopoty ze wzrokiem i był zmęczony, a krytycy zarzucali mu, podobnie jak Asquithowi, brak energii. Wraz z premierem odszedł z rządu. Na zebraniu w Klubie Reform 8 grudnia złożył Asquithowi hołd, mówiąc, że kraj nigdy nie dowie się w pełni, jak bezcenna była jego obecność na czele rządu. Lloyd George ocenił go po latach bezlitośnie: według jego pamiętników Grey nie nadawał się do niczego, co wymagało decyzji i energii, a odpowiedzialność za działania wojenne go paraliżowała.

Następcą Greya został Arthur Balfour, były premier konserwatywny, który od maja 1915 roku kierował Admiralicją. Jego list z 5 grudnia, w którym poparł plan Lloyda George’a, przyczynił się do upadku Asquitha. Balfour nie wszedł do Gabinetu Wojennego, ale jako minister spraw zagranicznych bywał na jego posiedzeniach.

Derby w War Office, Carson w Admiralicji

Ministerstwo Wojny, które Lloyd George zwolnił, obejmując urząd premiera, przypadło lordowi Derby. Konserwatywny arystokrata z Lancashire w 1915 roku kierował werbunkiem ochotników, a od lipca 1916 roku był podsekretarzem w War Office. Uchodził za sprzymierzeńca szefa Imperialnego Sztabu Generalnego generała Williama Robertsona i dowódcy wojsk we Francji generała Douglasa Haiga, co miało znaczenie przy narastającym sporze premiera z generałami.

Admiralicję po Balfourze przejął Edward Carson, przywódca unionistów z Ulsteru, od jesieni 1915 roku najostrzejszy krytyk rządu Asquitha w Izbie Gmin i współtwórca grudniowego przewrotu. Lloyd George chciał go początkowo w Gabinecie Wojennym, ale sprzeciwili się temu konserwatywni ministrowie. Carson, znakomity adwokat, nie miał doświadczenia w kierowaniu urzędem, co premier po latach uznał za wadę na tym stanowisku. W Admiralicji zastał nowego pierwszego lorda morskiego, admirała Johna Jellicoe, który kilka dni wcześniej zastąpił admirała Henry’ego Jacksona. Najpilniejszym zadaniem obu miała być walka z niemieckimi okrętami podwodnymi.

Ministerstwo Pracy

Laburzyści otrzymali w rządzie, oprócz miejsca Hendersona w Gabinecie Wojennym, dwa zupełnie nowe resorty. Ministerstwem Emerytur miał kierować George Barnes, a pierwszym w historii ministrem pracy został John Hodge, przywódca związku zawodowego hutników stali. Nowe ministerstwo miało przejąć od Board of Trade sprawy zatrudnienia, giełdy pracy i rozjemstwo w sporach zbiorowych. Podstawę prawną dała mu dopiero ustawa uchwalona przed świętami, ale Hodge od razu zabrał się do pracy. Jego pierwszym zadaniem był strajk kotlarzy w porcie liverpoolskim, którym oświadczył, że nie podejmie rozmów, dopóki nie wrócą do pracy.

Izba Gmin zebrała się pod nowym kierownictwem 12 grudnia. Liberałowie, którzy chcieli pójść za Asquithem na ławy opozycji, nie zmieścili się na nich, a wielu unionistów zostało na swoich dawnych miejscach. Premier, chory na gardło, nie mógł wygłosić zapowiadanego exposé, które przełożono na 19 grudnia. Rząd przetrwał do końca wojny i dłużej, aż do 1922 roku, a podział liberałów na zwolenników Asquitha i Lloyda George’a okazał się trwały.