Gabinet Wojenny

9 grudnia 1916 roku o 11.30 w gmachu War Office w Londynie zebrał się po raz pierwszy Gabinet Wojenny, nowy organ kierujący brytyjską polityką wojenną. Zwołał go David Lloyd George, który dwa dni wcześniej został premierem. Pełnej listy ministrów nowego rządu jeszcze nie ogłoszono, stało się to dopiero następnego dnia wieczorem, ale Lloyd George nie chciał czekać. Wspominał później, że pamiętał, ile cennych dni zmarnowano w maju 1915 roku na układanie rządu koalicyjnego, podczas gdy ważne decyzje czekały. Według „Annual Register” gabinet obradował przez cały dzień, a odtąd miał się zbierać codziennie, niemal w stałej sesji. Brytyjska chronologia wojny odnotowuje oba końce tej zmiany: ostatnie posiedzenie Komitetu Wojennego poprzedniego rządu 1 grudnia i pierwsze posiedzenie Gabinetu Wojennego 9 grudnia.

Koniec Komitetu Wojennego

Komitet Wojenny działał od listopada 1915 roku. Miał być małym gremium szybko rozstrzygającym sprawy wojny, ale z czasem się rozrósł. Na początku grudnia 1916 roku zasiadało w nim siedmiu ministrów: premier Herbert Henry Asquith, Lloyd George, Andrew Bonar Law, Arthur Balfour, Reginald McKenna, lord Curzon i Edwin Montagu. Był przy tym tylko komitetem gabinetu, a jego decyzje wymagały zatwierdzenia przez cały, 23-osobowy rząd. Lloyd George opisywał w pamiętnikach posiedzenia z ostatnich tygodni z goryczą. Ministrowie godzinami spierali się o to, kto ma kierować produkcją samolotów, a pilny memoriał ministra rolnictwa lorda Crawforda o kurczących się zapasach żywności co rusz odkładano na następny raz, bo zabrakło czasu. Według tej relacji na ostatnim posiedzeniu wydawało się, że sprawa samolotów jest wreszcie rozstrzygnięta, ale gdy ministrowie się rozchodzili, Curzon ją zakwestionował i Asquith zgodził się wrócić do niej następnym razem. Następnego razu już nie było.

Ostatnie posiedzenie Komitetu Wojennego odbyło się 1 grudnia. Tego samego dnia Lloyd George przedstawił Asquithowi memoriał, w którym żądał oddania kierownictwa wojny małemu komitetowi z pełnią władzy. Spór o ten projekt w ciągu kilku dni doprowadził do dymisji Asquitha i powstania nowego rządu.

Pięciu ludzi

Lloyd George zastąpił zarówno Komitet Wojenny, jak i dotychczasowy liczny gabinet jednym małym ciałem. „Annual Register” zauważał, że najliczniejszy gabinet czasów nowożytnych ustąpił miejsca najmniejszemu. Gabinet Wojenny liczył pięciu członków. Obok premiera, liberała, zasiedli w nim: konserwatysta lord Curzon, dawny wicekról Indii, jako lord przewodniczący Rady i przywódca Izby Lordów; konserwatysta lord Alfred Milner, w czasie wojny burskiej brytyjski wysoki komisarz w Afryce Południowej, jako minister bez teki; przywódca Partii Pracy Arthur Henderson, również bez teki; wreszcie przywódca konserwatystów Bonar Law jako kanclerz skarbu i przywódca Izby Gmin.

Nowością było to, że czterech z nich nie kierowało żadnym ministerstwem i mogło poświęcić cały czas wojnie. Jedynym wyjątkiem był Bonar Law, który prowadził skarb i reprezentował rząd w parlamencie. Według „Annual Register” nie oczekiwano nawet, że będzie regularnie bywał na posiedzeniach. Szefowie wielkich resortów, także wojny i marynarki, do Gabinetu Wojennego nie weszli, ale mieli być wzywani na obrady, gdy omawiano ich sprawy. Lloyd George zamierzał początkowo dać miejsce w gabinecie także przywódcy unionistów z Ulsteru Edwardowi Carsonowi, ale sprzeciwili się temu konserwatywni ministrowie i Carson objął Admiralicję. Premier uznał to później za błąd.

Pierwsze posiedzenie

Według protokołu, który przytacza brytyjski rząd, 9 grudnia oprócz pięciu członków gabinetu obecni byli Carson, przyszły pierwszy lord Admiralicji, stały podsekretarz w ministerstwie spraw zagranicznych lord Charles Hardinge, pierwszy lord morski admirał John Jellicoe i szef Imperialnego Sztabu Generalnego generał William Robertson. Wysoko w porządku obrad była Grecja. Tydzień wcześniej, 1 grudnia, w Atenach wojska greckie ostrzelały oddziały sprzymierzonych, a dzień przed posiedzeniem sprzymierzeni rozpoczęli blokadę Grecji.

Taki skład stał się regułą. Minister spraw zagranicznych, pierwszy lord morski i szef sztabu przychodzili na każde posiedzenie z najnowszymi wiadomościami, a ministrowie resortowi i ich urzędnicy, gdy decydowano o ich sprawach. Według sprawozdania Gabinetu Wojennego za 1917 rok od 9 grudnia 1916 do grudnia 1917 roku odbył on ponad 300 posiedzeń, a wzięło w nich udział 248 osób spoza gabinetu i sekretariatu, od dyplomatów po fachowców od żeglugi i rolnictwa.

Protokoły i sekretariat

Najtrwalszą zmianą okazały się protokoły. Dotąd brytyjski gabinet nie prowadził żadnych zapisków. Jak przypomniał w Izbie Gmin sam Asquith, obowiązywała niepisana zasada, że jedynym zapisem obrad jest list premiera do króla. Nieraz nie było więc pewne, co właściwie postanowiono. Protokoły prowadził już Komitet Wojenny i wcześniejsze komitety wojenne, a teraz Lloyd George przeniósł ten zwyczaj na cały rząd. Sekretarzem Gabinetu Wojennego został Maurice Hankey, od lat sekretarz Komitetu Obrony Imperium, a jego zastępcą podpułkownik W. Dally Jones. Sporządzony przez nich zapis posiedzenia z 9 grudnia był pierwszym protokołem posiedzenia brytyjskiego gabinetu.

Sekretariat miał nie tylko spisywać obrady, ale też przygotowywać porządek dnia, rozsyłać decyzje do ministerstw, które miały je wykonać, i sprawdzać, czy zostały wykonane. Pod koniec 1917 roku liczył już, oprócz Hankeya, dziesięciu zastępców sekretarza i mieścił się przy Whitehall Gardens 2. Z niego wyrósł brytyjski Urząd Gabinetu (Cabinet Office), a Hankey pozostał sekretarzem gabinetu aż do 1938 roku.

Skład Gabinetu Wojennego zmieniał się później kilkakrotnie. W 1917 roku dołączyli do niego między innymi południowoafrykański minister obrony Jan Smuts i Carson, a Hendersona zastąpił inny laburzysta, George Barnes.